Yeşilyurt ve Artova'da köy evlerinin depreme karşı iyileştirilmesi

Yığma bir köy evini depreme karşı daha güvenli hâle getirmek çoğu zaman mümkündür ve her zaman yıkıp yeniden yapmak gerekmez. En etkili iyileştirmeler genellikle şaşırtıcı derecede temeldir: ağır toprak damı hafif bir çatıyla değiştirmek, duvarları üstten bir kuşakla birbirine bağlamak, duvarda açılmış fazla boşlukları düzeltmek ve suyu duvardan uzak tutmak. Ancak hangi evde hangisinin gerektiğine, evi yerinde gören bir inşaat mühendisi karar vermelidir.

Köy evleri depremde neden zarar görür

Taş, kerpiç ya da tuğlayla yapılan yığma evler, yükü duvarlarıyla taşır. Depremde bu duvarlar yatay olarak sarsılır. Zarar çoğu zaman aynı birkaç zayıf noktadan başlar:

Ağır çatı: Kalın toprak dam ya da sonradan eklenmiş beton döşeme, sarsıntıda duvarları itip çeker.
Bağlantısız duvarlar: Köşelerde birbirine iyi örülmemiş ve üstte bir kuşakla bağlanmamış duvarlar, depremde birbirinden ayrılıp dışa devrilebilir.
Fazla ve büyük boşluklar: Köşeye çok yakın kapılar, geniş pencereler, sonradan açılmış vitrin ya da garaj kapısı.
Zayıf harç ve nem: Çamur harcın akması, kerpicin tabandan ıslanıp yumuşaması.
Uyumsuz eklentiler: Eski yığma eve bitişik yapılmış betonarme bir oda, depremde farklı salınır ve birleşim yerinde hasar doğurur.

İyileştirme hangi sırayla düşünülür

Bir mühendis köy evini incelerken genellikle şu sırayla ilerler. Bu adımların hepsi her evde gerekmez; bazıları basittir, bazıları proje ister.

Ön inceleme: Duvar kalınlıkları, malzeme, çatlaklar, çatının ağırlığı, zeminin durumu ve sonradan yapılan değişiklikler not edilir. Ev oturulamaz durumdaysa bu açıkça söylenir.
Çatıyı hafifletmek: Toprak damın kaldırılıp ahşap ya da hafif çelik taşıyıcılı, kiremit veya hafif kaplamalı bir çatıyla değiştirilmesi, en etkili tek iyileştirme olabilir.
Duvarları bağlamak: Duvarların üstüne, çatının oturduğu seviyede, evi bir kemer gibi saran betonarme ya da uygun bir kuşak yapılır. Köşelerde bağlantılar güçlendirilir.
Boşlukları düzeltmek: Köşeye çok yakın ya da çok geniş açıklıklar daraltılır, gerekirse kapatılır; kapı ve pencere üstlerine uygun lentolar konur.
Duvarı güçlendirmek: Gerektiğinde duvar yüzeylerine hasır donatılı sıva gibi yöntemler uygulanır. Bu, yöntemi ve detayı mühendis tarafından belirlenen bir iştir.
Suyu uzaklaştırmak: Çatı oluğu, duvar dibi drenajı ve evin çevresinde dışa eğimli zemin. Kuru duvar, güçlü duvardır.

Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nde yığma binalar için ayrı kurallar bulunur. Kapsamlı bir güçlendirmede proje bu kurallara göre hazırlanır.

Neler yapılmamalı

Depreme karşı “güçlendirme” adı altında yapılan bazı işler, evi daha da zayıflatır:

Toprak damın üstüne beton dökmek ya da üst kat eklemek.
Duvara rastgele betonarme kolon gömmeye çalışmak; yığma duvar ile beton bu şekilde birlikte çalışmaz.
Yalnızca dış yüzü çimento sıvayla kaplayıp çatlakları gizlemek.
Tesisat için hatılları ve duvarları gelişigüzel kesmek.

Bu tür kararlar için bir proje ve mühendis kontrolü olmadan işe başlamayın.

Yeşilyurt ve Artova’da köy evine bakarken

Yeşilyurt ve Artova, Tokat’ın iç kesiminde, kışları soğuk ve karlı geçen ilçelerdir. Buradaki köy evlerinin bir kısmı, yerel malzemeyle ve mühendislik hizmeti alınmadan yapılmıştır; bu, onların kötü yapıldığı anlamına gelmez, ama depreme karşı durumlarının bilinmediği anlamına gelir. Tokat, Kuzey Anadolu Fayı’nın geçtiği bir ildir ve fay Kelkit vadisi boyunca uzanır. Fayın doğrudan geçtiği ilçelerde olmamanız, köy evinizin depremden etkilenmeyeceği anlamına gelmez. Arsanızın deprem tehlikesini AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası’ndan konumuyla görebilirsiniz.

Kar ve don da dikkate alınmalıdır. Uzun kışlarda nemlenen duvar diplerinde harç zayıflar; çatının kar yükü, zaten ağır olan toprak damı daha da zorlar. Bu yüzden köy evinde depreme karşı iyileştirme ile çatı ve su işleri çoğu zaman birlikte planlanır.

Köy evlerinde izin konuları, evin köy yerleşik alanında olup olmamasına göre muhtarlığı ya da il özel idaresini ilgilendirir. Esaslı bir onarım ya da çatı değişikliği öncesinde ikisine de danışın. Ev tescilli bir yapıysa süreç ayrıca koruma mevzuatına bağlıdır; ayrıntı taş ve kerpiç evler yazısında.

Güçlendirme, büyük ya da küçük her binada aynı mantıkla yapılır: önce mevcut durumu ölçmek, sonra en zayıf halkayı sağlamlaştırmak. KTC Yapı, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi’ndeki kompost tesisi ve Ar-Ge binalarında temel ve cephe güçlendirmesini MR İnşaa Yapıları ile birlikte yaptı.

Proje beklerken bugün yapabilecekleriniz

Kapsamlı bir iyileştirme zaman ve bütçe ister. Bu arada, evin taşıyıcı sistemine dokunmadan ailenizi daha güvende tutacak küçük adımlar atabilirsiniz:

Dolap, kitaplık ve yüksek eşyaları duvara sabitleyin; yatakların üstünde ağır raf ya da çerçeve bırakmayın.
Çatıdaki gevşek kiremitleri, eğilmiş ya da çatlamış bacayı onartın. Depremde ilk düşen parçalar çoğu zaman bunlardır.
Ağır eşyaları ve yakıt stoklarını üst katlarda ya da çatı arasında değil, zemin seviyesinde tutun.
Evden çıkış yollarını açık tutun; kapı önlerine eşya yığmayın.
Soba ve baca bağlantılarını kontrol ettirin; depremde devrilen soba yangına yol açabilir.
Aile içinde bir toplanma yeri belirleyin; AFAD’ın hazırlık rehberleri iyi bir başlangıçtır.

Bunlar binayı güçlendirmez, ama yaralanma ve hasar riskini azaltır.

Kontrol listesi

Evin duvar malzemesini, çatı tipini ve sonradan yapılan eklentileri bir kâğıda yazın.
Çatlakları tarih atarak fotoğraflayın ve birkaç ay sonra tekrarlayın; büyüyüp büyümedikleri mühendis için önemli bir bilgidir.
Bir inşaat mühendisinden yerinde ön inceleme isteyin.
Ağır toprak dam varsa, hafif çatıya geçişi ilk seçenek olarak konuşun.
Duvar açma ya da kat ekleme gibi değişiklikleri güçlendirme projesi olmadan yapmayın.
Esaslı onarım öncesinde muhtarlığa ve il özel idaresine danışın.
Evin zorunlu deprem sigortası (DASK) kapsamında olup olamayacağını sigortacınıza sorun.