Dere ve ırmak yatağına yakın arsaya ev yapılır mı? Taşkın riski

Dere ya da ırmak yatağının içine ve resmî olarak taşkın alanı sayılan yere ev yapılmaz; buna ne belediye ne de il özel idaresi ruhsat verir. Yatağa yakın ama taşkın alanı dışında kalan bir arsada ise ev yapılabilir, ama önce arsanın suyla ilişkisini resmî kurumlara sordurmak, sonra evi buna göre tasarlamak gerekir. Bugün kuru görünen bir dere yatağı, yılda birkaç gün bile olsa suyun yoludur.

“Yatak” ile “yakın arsa” aynı şey değil

Burada üç ayrı durum var ve her birinin cevabı farklı:

Durum	Ne anlama gelir	Ev yapılır mı
Dere yatağı	Suyun normalde aktığı ve taştığında kapladığı alan	Hayır
Taşkın alanı / koruma bandı	Taşkında suyun yayıldığı, planda işaretlenmiş şerit	Genellikle hayır ya da ağır şartlarla
Yatağa yakın arsa	Taşkın alanı dışında, ama sel ve yüksek yeraltı suyu riski olan yer	Evet, önlemlerle

Tapuda “tarla” yazması, arsanın yatak ya da taşkın alanı olmadığı anlamına gelmez. Bazı eski parseller dere yatağının bir kısmını içine alır. Bu yüzden sınırın nerede olduğunu kâğıt üzerinde netleştirmek gerekir.

Satın almadan önce kime sormalı

Arsa için kaparo vermeden önce şu adımları sırayla izleyin:

1. İmar durumu: Belediye sınırları içindeyse imar müdürlüğünden, köyde ise il özel idaresinden arsanın yapılaşma durumunu isteyin. Plan notlarında dere koruma bandı ya da taşkın alanı yazıp yazmadığına bakın. Ayrıntı imar durumu belgesi yazısında.
2. DSİ görüşü: Dere ve ırmak yataklarıyla taşkın alanlarında söz sahibi kurum Devlet Su İşleri’dir. Arsanız bir dereye ya da kuru bir sel yatağına yakınsa, DSİ bölge müdürlüğünün görüşü sorulabilir; imar idaresi bu görüşü ayrıca da isteyebilir.
3. Yerel bilgi: Komşulara ve muhtara son yıllarda suyun nereye kadar geldiğini sorun. Ahır duvarlarındaki çamur izleri, bahçe duvarlarının dibindeki birikintiler ve yükseltilmiş eşikler size çok şey anlatır.
4. Zemin etüdü: Dere kenarı arsalarda zemin çoğu zaman alüvyondur: suyun taşıdığı kum, silt ve çakıl. Yeraltı suyu yüksek olabilir. Etüt hem taşıma gücünü hem de suyun derinliğini gösterir.

Ev yapılabilecekse proje neyi değiştirir

Taşkın alanı dışında ama suya yakın bir arsada mühendis, evi suyun gelebileceği bir yer olarak düşünür:

• Yükseltilmiş zemin kat: Döşeme kotunu bahçe ve yol seviyesinin belirgin biçimde üstüne almak. Bunun ne kadar olacağı arazinin durumuna ve etüde göre belirlenir. Subasman ve drenaj yazısı bu konuyu ayrıntılı anlatır.
• Bodrum kararı: Yeraltı suyu yüksek arsada bodrum kat, sürekli nem ve su sorunu demektir. Gerçekten gerekmiyorsa yapılmaması çoğu zaman en doğru karardır; yapılacaksa su yalıtımı ve drenaj projeye baştan girer.
• Temel: Yumuşak alüvyonda radye temel ya da zemin iyileştirmesi gerekebilir. Temel türünü etüt ve statik proje belirler, usta değil.
• Arazi düzenlemesi: Bahçe, suyu evden uzaklaştıracak eğimle düzenlenir. Dereye doğru duvar ya da dolgu yaparak yatağı daraltmak hem yasak hem de komşuya zarar verir.
• Tesisat: Elektrik panosu, kombi ve kazan gibi ekipman alt kotta bırakılmaz. Kanalizasyon bağlantısında geri tepmeyi önleyen önlemler düşünülür.

Erbaa’da ve Kelkit vadisinde arazi alırken

Erbaa, Kelkit ırmağının vadisinde, verimli bir ovada kurulmuştur. Vadinin tabanındaki düz ve kolay işlenen arsalar, tam da bu yüzden ırmağa ve ona karışan derelere yakındır. Tokat’ın kuzey ilçeleri iç kesimlere göre daha yağışlıdır; yoğun yağışlarda ve kar erimesinde küçük dereler kısa sürede kabarabilir. Yamaçtan inen kuru sel yataklarını da hafife almayın: yılın büyük bölümünde susuz durmaları, sağanakta sel taşımayacakları anlamına gelmez.

Kuzey Anadolu Fayı da bu vadi boyunca uzanır. Suya doygun alüvyon zemin depremde sarsıntıyı büyütebilir; bazı durumlarda sıvılaşma riski de etüt edilir. Yani dere kenarında arsa alan biri, taşkın sorusunu ve deprem sorusunu ayrı ayrı değil birlikte sormalıdır. Bunun için Yeşilırmak kıyısında yumuşak zemin yazısına da bakabilirsiniz.

KTC Yapı, Erbaa’da iki daireli, iki katlı bir konutu MR İnşaa Yapıları ile birlikte anahtar teslim yaptı. Vadideki her arsa farklıdır; aynı mahallede bile kot farkı ve yeraltı suyu değişir.

Su gelirse: taşkın sırasında ve sonrasında

Önlem alınmış bir evde bile olağanüstü bir yağışta su bahçeye kadar gelebilir. Böyle bir durumda neyin önemli olduğunu önceden bilmek paniği azaltır:

• Sırasında: Elektriği ana şalterden kesin, alt kotlara inmeyin, akan suyun içinden araçla ya da yürüyerek geçmeye çalışmayın. Yetkililerin uyarılarını izleyin; tahliye istenirse bekletmeyin.
• Hemen sonrasında: Elektriği bir elektrikçi kontrol etmeden açmayın. Su içine girmiş priz, pano ve kombi kontrol edilmeden kullanılmamalıdır.
• Yapının kontrolü: Temel çevresinde oyulma, döşemede çökme, duvarlarda yeni çatlak olup olmadığına bakın ve bir mühendise gösterin. Akan su temel altındaki toprağı götürebilir.
• Kurutma: Islanan sıva, ahşap ve yalıtım iyi kurutulmadan üstü kapatılmamalıdır; aksi hâlde aylar sonra küf ve çürüme başlar.
• Belgeleme: Hasarı fotoğraflayın; sigortanız varsa şirketinize ve gerekirse muhtarlığa bildirin.

Kontrol listesi

• Arsanın sınırını ve dereye uzaklığını aplikasyon krokisiyle sahada görün.
• İmar durumunda dere koruma bandı ya da taşkın notu olup olmadığını okuyun.
• Gerekirse DSİ’nin görüşünü sorun; sözlü “sorun olmaz”a güvenmeyin.
• Komşulara suyun en son nereye kadar geldiğini sorun ve izleri kendiniz arayın.
• Zemin etüdünde yeraltı suyu seviyesine özellikle bakın.
• Bodrum kat ve alçak zemin kat isteğini mühendisle birlikte yeniden düşünün.
• Dereyi daraltacak duvar, dolgu ya da köprü işlerine izinsiz girişmeyin.