Don derinliği nedir, temel ne kadar derin olmalı?

Don derinliği, kışın en soğuk dönemde toprağın donabildiği en büyük derinliktir. Temelin tabanı bu seviyenin altında olmalıdır; aksi hâlde toprak donup genleştiğinde temeli yukarı iter, çözüldüğünde ise geri oturtur ve yapıda çatlaklar oluşur. Don derinliği her yerde aynı değildir: iklim, rakım, toprağın cinsi ve yeraltı suyu bu değeri değiştirir. Bu yüzden “temel şu kadar olsun” diye tek bir sayı vermek doğru değildir. Sizin arsanız için doğru derinliği, zemin etüdü raporu ve ona dayanan statik proje belirler; köy evinde, ahırda ya da bahçe duvarında da aynı ilke geçerlidir.

Toprak donunca ne olur

Su donarken hacmi büyür. Topraktaki su donduğunda bu genleşme, toprağı ve üzerindeki her şeyi yukarı doğru iter. Bazı topraklarda bu etki çok daha güçlüdür: ince taneli, siltli ve suyu kılcal yolla yukarı çeken zeminlerde donan tabakaya sürekli yeni su gelir ve buz mercekleri büyür. Buna don kabarması denir.

Bahar geldiğinde buz çözülür, toprak yumuşar ve geri oturur. Her kış tekrarlanan bu hareket şunlara yol açar:

Duvarlarda ve köşelerde çatlaklar, özellikle kapı ve pencere köşelerinde çapraz çatlaklar.
Bahçe duvarlarında eğilme ve kopma.
Avlu, merdiven ve basamakların kalkması ve kırılması.
Ek binaların, ahır ve depoların ana binadan ayrılması.
Toprağa sığ gömülmüş su borularının donması ve patlaması.

Temel derinliğini kim, neye göre belirler

Zemin etüdü: Jeoloji ya da jeofizik mühendisinin hazırladığı zemin etüdü raporu, zeminin cinsini, yeraltı suyunu ve temelin oturacağı seviyeyi değerlendirir. Raporu okumak için zemin etüdü raporu nasıl okunur yazısına bakabilirsiniz.
Statik proje: İnşaat mühendisi, rapora ve yönetmeliklere göre temel tipini ve derinliğini belirler. Don derinliği bu kararın yalnızca bir parçasıdır; taşıma gücü, oturma ve deprem yükleri de hesaba girer.
Sahada kontrol: Kazı projede belirtilen kota indiğinde, zeminin raporda tarif edilen zemin olup olmadığına bakılır. Beklenmedik dolgu, su ya da yumuşak tabaka çıkarsa durulup mühendise danışılır.

Zemin etüdünün hangi durumda zorunlu olduğunu zemin etüdü zorunlu mu yazısında anlattık. Kısa cevap: ruhsat sürecinde istenir; ruhsat gerekmeyen küçük yapılarda da bir mühendisin görüşü maliyetine değer.

Derin kazı her zaman tek çözüm mü

Temeli don derinliğinin altına indirmek en bilinen yoldur, ama tek yol değildir. Kayaya ya da donmaya duyarsız, iyi drene olan bir zemine oturan temellerde durum farklı değerlendirilebilir. Bazı durumlarda temel çevresine yatay ısı yalıtımı konularak donun temele ulaşması geciktirilir; bu tür çözümler hesap ve detay ister. Radye temel, tekil ya da sürekli temel arasındaki seçim de don derinliğini başka bir biçimde ele alır.

Bu seçeneklerin hangisinin sizin arsanıza uygun olduğunu ancak zemin etüdü ve statik hesap gösterir. Komşunun temelini örnek almak ya da ustanın “burada hep böyle yaparız” demesi yeterli değildir; komşunun arsasında zemin, su ve dolgu sizinkinden farklı olabilir.

En çok unutulan yerler

Ana binanın temeli genellikle projeye göre yapılır. Don hasarı ise çoğu zaman projesiz yapılan küçük işlerde görülür:

Bahçe ve istinat duvarları: Toprağın hemen altına dökülen ince bir temel, birkaç kış içinde duvarı yatırır.
Ek binalar: Sonradan eklenen ahır, depo, kümes, garaj ve sundurmalar, ana binadan daha sığ temelle yapıldığında farklı hareket eder ve birleşim yerlerinde çatlar.
Dış merdiven ve basamaklar: Toprağa doğrudan oturtulan basamaklar kalkar ve binaya bağlandığı yerden kopar.
Su ve kanalizasyon boruları: Bahçeden geçen borular yeterli derinliğe gömülmezse donar. Boruların derinliğini su idaresine ve tesisatçınıza sorun.
Kışa açık kalan temel çukurları: Kazısı yapılmış ama betonu dökülmemiş bir temel çukurunun tabanı kışın donabilir. Donmuş zemine beton dökülmez; ayrıntısı Tokat kışında beton dökümü yazısında.

Tokat’ta don derinliği neden önemli

Tokat’ın iç kesimlerinde ve yüksek köylerinde kışlar soğuk ve uzundur; rakım arttıkça don dönemi de genellikle uzar. Niksar ve Erbaa tarafı daha ılık olsa da vadi tabanlarında yeraltı suyu yüksek olabilir ve bu, don kabarmasını artıran bir etkendir. Yeşilırmak ve Kelkit boyundaki ince taneli alüvyon zeminler de bu açıdan dikkat ister.

Bu yüzden Tokat’ta aynı ilçede bile iki arsanın doğru temel derinliği farklı çıkabilir. Kendi arsanız için bilgiyi şu kaynaklardan alın:

Zemin etüdü raporunuz ve statik projeniz.
Belediyenin ya da il özel idaresinin imar ve fen işleri birimi; bölgede uygulanan şartları bilir.
Yakındaki ruhsatlı yapıların projeleri ve bunları yapan mühendisler.

Köyde ruhsat süreci farklı işleyebilir; ama don ruhsata bakmaz. Yüksek köylerde temelin ve tesisatın kışa göre nasıl çözüleceğini yüksek rakımda ev yapımı yazısında anlattık. KTC Yapı’nın Tokat Merkez’de anahtar teslim yaptığı 110 m² bahçe evinde olduğu gibi tek katlı küçük evlerde de temel, proje ve zemine göre yapılır.

Kontrol listesi

Temel derinliğini usta tahminine değil, zemin etüdü ve statik projeye bırakın.
Kazı proje kotuna inince zemini mühendise gösterin.
Ek bina, bahçe duvarı ve dış merdivenlerin temelini de don derinliğine göre yaptırın.
Bahçeden geçen su borularını yeterli derinliğe gömdürün.
Temel çukurunu kışa açık bırakmayın; donmuş zemine beton döktürmeyin.
Temel çevresinde suyun birikmemesi için drenaj ve eğimi çözün.