Binamın depreme dayanıklı olup olmadığını nasıl anlarım?

Kesin cevabı ancak bir inşaat mühendisinin yaptığı inceleme verir; binanın yaşına, görüntüsüne ya da komşuların söylediklerine bakarak karar verilmez. Yine de sizin yapabileceğiniz bir hazırlık vardır: binanın belgelerini toplamak, bazı uyarı işaretlerini fark etmek ve hangi tür incelemeye ihtiyacınız olduğunu bilmek. Bu hazırlık, mühendisle yapacağınız görüşmeyi hem kısaltır hem de doğru incelemeye yönlendirir.

Binanın kimliğini çıkarın

Bir mühendisin ilk soruları belgelerle ilgilidir. Bunları önceden toplamak incelemeyi hızlandırır:

Yapım yılı ve ruhsat tarihi: Binanın hangi deprem yönetmeliği döneminde projelendirildiğini gösterir.
Onaylı statik ve mimari proje: Belediye ya da il özel idaresi arşivinde bulunabilir. Proje varsa kolon ve kiriş boyutları, donatı ve beton sınıfı oradan okunur.
Yapı denetim kayıtları: Daha yeni binalarda beton numune sonuçları ve denetim raporları bulunur.
İskân belgesi: Binanın projesine uygun tamamlandığının kaydıdır.
Sonradan yapılan değişiklikler: Kat ilavesi, dükkân dönüşümü, kaldırılan duvarlar, kapatılan balkonlar.

Belge bulunamıyorsa bu da bir bilgidir. Projesi olmayan binalarda inceleme yerinde ölçüm ve testlerle yapılır ve biraz daha uzun sürer.

Gözle görülen uyarı işaretleri

Aşağıdakilerden biri varsa bir mühendise göstermeyi ertelemeyin. Ama hiçbiri yoksa binanın sağlam olduğu sonucunu da çıkarmayın; zayıflıkların çoğu sıvanın altındadır.

Kolon ve kirişlerde çapraz ya da X biçimli çatlaklar
Betonun döküldüğü, içindeki demirin göründüğü ve paslandığı yerler
Kolon diplerinde ya da bodrumda sürekli nem, kabarmış sıva ve pas lekeleri
Zemin katta kesilmiş, inceltilmiş ya da kaldırılmış kolon ve duvarlar
Belirgin eğilme ya da oturma; kapı ve pencerelerin sıkışması
Bitişik binayla arada boşluk bırakılmadan, farklı kat seviyelerinde yapılmış olması

Boya ve sıvadaki ince kılcal çatlaklar çoğu zaman rötre ya da ısıl hareketlerden kaynaklanır ve tek başına taşıyıcı bir sorun anlamına gelmez. Hangisinin önemli olduğuna fotoğraf üzerinden değil, yerinde bakan bir mühendis karar vermelidir.

Bodrum ve zemin kata ayrıca bakın. Binanın en çok yük taşıyan kolonları buradadır ve sonradan yapılan değişiklikler de çoğunlukla burada olur: kömürlüğün dükkâna çevrilmesi, otoparka giriş açılması, kazan dairesinin genişletilmesi. Bu katlarda neyin ne zaman değiştirildiğini eski komşulardan ve yöneticiden öğrenmek, mühendise verebileceğiniz en değerli bilgilerden biridir.

İnceleme hangi aşamalardan geçer

Ön inceleme: Mühendis binayı gezer, taşıyıcı sistemi, düzensizlikleri ve görünen hasarları değerlendirir, belgeleri inceler. Detaylı incelemenin gerekip gerekmediğini söyler.
Malzeme tespiti: Kolon ve perdelerden karot numunesi alınarak betonun gerçek dayanımı ölçülür; donatı tarama cihazıyla ve bazı noktalarda sıva sıyrılarak demirin çapı, sayısı, etriye aralığı ve pas durumu tespit edilir. Ayrıntısı karot testi yazısında.
Rölöve: Projesi olmayan binalarda taşıyıcı elemanlar yerinde ölçülerek çizilir.
Analiz: Bina, Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği’nin mevcut binalar için tarif ettiği yöntemlerle modellenir ve deprem performansı değerlendirilir.
Sonuç: Bina yeterli çıkabilir, güçlendirme gerekebilir ya da yeniden yapım daha akılcı olabilir.

Kentsel dönüşüm için yapılan riskli yapı tespiti ile güçlendirme için yapılan performans analizi farklı amaçlara hizmet eder. İlki binanın 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli olup olmadığını belirler; ikincisi binayı nasıl iyileştireceğinizi gösterir. Amacınızı mühendise baştan söyleyin. Riskli yapı süreci için riskli yapı tespiti yazısına bakabilirsiniz.

Mühendise sormanız gerekenler

İncelemeyi yaptıracağınız mühendisle ilk görüşmede şunları netleştirin:

İnceleme hangi kapsamda yapılacak: yalnızca gözle ön değerlendirme mi, malzeme testleri ve analiz de dahil mi?
Kaç numune alınacak, hangi dairelere girilecek, işlem kaç gün sürecek?
Rapor kimin imzasını taşıyacak ve hangi yönetmeliğe göre hazırlanacak?
Sonuç bina için ne anlama gelecek: yalnızca bir tespit mi, yoksa güçlendirme önerisi de içerecek mi?
Rapor ileride bir resmî işlemde, örneğin riskli yapı başvurusunda, kullanılabilecek mi?

Bu soruların cevabı, aynı adı taşıyan iki teklifin aslında farklı işler olabileceğini gösterir. Gözle yapılan kısa bir değerlendirme ile testlere ve analize dayanan bir performans raporu aynı güveni vermez. Apartmanda yaşıyorsanız raporu bütün maliklerle paylaşmak, bir sonraki adımda ortak karar almayı kolaylaştırır.

Tokat’taki binalarda öne çıkan sorular

Tokat deprem tehlikesi yüksek bir ildir; Kuzey Anadolu Fayı Kelkit vadisi boyunca il içinden geçer. Buradaki binalarda mühendisin özellikle soracağı birkaç durum vardır:

Zemin katı dükkân olan binalar: Cadde üzerindeki binalarda geniş vitrin için sonradan kolon kesilmiş ya da duvar kaldırılmış olabilir. Bu yumuşak kat düzensizliği depremde en tehlikeli durumlardan biridir.
Sonradan kat çıkılmış binalar: Temel ve kolonlar o yük için hesaplanmamış olabilir.
Bodrumu nemli binalar: Yeşilırmak ve Kelkit vadilerinde yeraltı suyunun yüksek olduğu yerlerde donatı korozyonu hızlanabilir.
Köydeki yığma evler: Taş ve kerpiç evler betonarme binalardan farklı değerlendirilir; duvar bağlantıları ve çatının ağırlığı önem kazanır.

KTC Yapı, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi’ndeki kompost tesisi ve Ar-Ge binasında temel güçlendirmesi ile çelik çaprazlı cephe güçlendirmesini MR İnşaa Yapıları ile birlikte yaptı. Her güçlendirme uygulaması, binanın mevcut durumu incelenip bir projeye bağlandıktan sonra başlar.

Yanıltıcı kestirmeler

“Önceki depremlerde bir şey olmadı” demek, binanın daha büyük bir depreme hazır olduğunu göstermez.
Kalın görünen kolonlar, içindeki demiri ve betonun kalitesini göstermez.
Beton test çekiciyle yapılan yüzey ölçümü karot testinin yerini tutmaz.
“Yeni bina, sağlamdır” varsayımı denetimsiz yapılmış binalarda geçerli değildir.
Kat malikleri arasında oylama yaparak bir binanın güvenli olduğuna karar verilmez; buna mühendislik raporu karar verir.