Yerel taş ve kerpiç evler korunmalı mı, yenilenmeli mi?

Yerel taş ve kerpiç evlerin hepsi korunmalı değildir, ama hiçbiri de yalnızca eski olduğu için yıkılmamalıdır. Karar üç soruya bağlıdır: ev taşıyıcı olarak kurtarılabilir mi, resmî olarak korunan bir yapı mı ve siz onu nasıl kullanacaksınız? Bu sorulara bir mühendisin yerinde incelemesinden sonra cevap vermek, hem duygusal hem de mali açıdan en doğru yoldur.

Taş ve kerpiç neden farklı davranır

Bu evler betonarme gibi kolon ve kirişle değil, duvarlarıyla ayakta durur. Buna yığma yapı denir. Malzemenin özelliklerini bilmek, hangi onarımın işe yarayacağını anlamanızı sağlar.

Kerpiç: Kil, saman ve suyla yapılan, güneşte kurutulan bir tuğladır. Kuru kaldığı sürece dayanıklıdır, nefes alır, kışın sıcak yazın serin tutar. En büyük düşmanı sudur. Çatıdan sızan ya da topraktan yükselen su, kerpici yumuşatır ve duvarı tabandan çürütür.
Taş: Dayanıklıdır, ama dayanımı taşın kendisinden çok örgüsüne ve harcına bağlıdır. Moloz taşla ve zayıf çamur harçla örülmüş, iki yüzü birbirine bağlanmamış bir duvar, depremde katmanlarına ayrılabilir.
Ahşap hatıllar: Birçok köy evinde duvarın içinde yatay ahşap kuşaklar bulunur. Bunlar duvarı bir arada tutar. Çürümüş ya da kesilmiş hatıl, duvarın en zayıf noktasıdır.
Toprak dam: Kalın toprakla örtülmüş düz damlar, ağırdır. Depremde bu ağırlık duvarları zorlar.

Önce ne durumda olduğunu öğrenin

Bir karar vermeden önce evin şu yönlerine bir mühendisin bakması gerekir:

Duvarlar: Çatlakların yönü ve genişliği, duvarda şişme ya da dışa doğru yatma, köşelerde ayrılma.
Temel ve taban: Duvar diplerinde nem, kerpicin yumuşaması, taban taşlarında kayma.
Çatı: Kirişlerde çürüme, çökme, su akıntısı izleri.
Eklentiler: Sonradan yapılmış betonarme bir oda ya da ağır bir beton döşeme, eski duvarlarla uyumsuz çalışabilir.
Kullanım ihtiyacı: Kaç kişi yaşayacak, kışın oturulacak mı, banyo ve mutfak nereye gelecek?

Duvarlarda yeni ve büyüyen çatlak, dışa yatma ya da çökmüş çatı varsa evde oturmayın ve bir mühendis görmeden içeride çalışmaya başlamayın.

Üç seçenek ve ne zaman uygun oldukları

Seçenek	Ne zaman uygun	Dikkat
Koruyarak onarmak	Duvarlar ayakta, sorun büyük ölçüde nem ve çatıdaysa	Aslına uygun malzeme ve teknikle yapılmalı
Onarıp güçlendirmek	Ev değerli ama depreme karşı zayıfsa	Mühendis projesi gerekir; ayrıntı köy evlerinin depreme karşı iyileştirilmesi yazısında
Yıkıp yeniden yapmak	Taşıyıcı sistem kurtarılamazsa ya da ihtiyaç tamamen farklıysa	Tescil yoksa bile ruhsat ve izin süreci işler

Seçim yalnızca maliyete göre yapılmamalı. Korunan bir ev, köyün dokusunu, ailenin hatırasını ve çoğu zaman iyi bir iklim performansını birlikte taşır. Öte yandan, oturulamayacak kadar zayıflamış bir evde ısrar etmek, aileyi tehlikeye atmaktır.

Sık görülen yanlış onarımlar

Taş ve kerpiç evlere en çok zarar, iyi niyetle yapılan yanlış müdahalelerdir:

Çimento sıva: Kerpiç duvarın üstüne çimento esaslı sıva, nemi içeride hapseder. Duvar arkadan çürür, sıva bir gün tabaka hâlinde düşer. Kireç ya da toprak esaslı sıvalar bu duvarlarla daha uyumludur.
Toprak dam üstüne beton: Eski damın üstüne beton dökmek, çatıyı daha da ağırlaştırır ve duvarlar bunu taşımak için yapılmamıştır.
Duvarda büyük boşluk açmak: Kapı ya da pencereyi genişletmek, yığma duvarın taşıma gücünü doğrudan azaltır.
Hatılları kesmek: Tesisat ya da dolap için hatıl kesmek, duvarın bağını koparır.

Tokat köylerinde bu evlere bakmak

Tokat’ın köylerinde taş ve kerpiç evler sık görülür ve çoğu, ustaların yerel malzemeyle kuşaktan kuşağa aktardığı tekniklerle yapılmıştır. İç kesimlerde kışlar soğuk ve karlı, kuzeydeki ilçelerde yağış daha fazladır. Kar ve yağmur suyunun çatıdan ve duvar dibinden uzaklaştırılması, bu evlerin ömrünü belirleyen en önemli şeydir. Kuzey Anadolu Fayı’na yakın Kelkit vadisi köylerinde ise depreme karşı durum ayrıca değerlendirilmelidir.

Evin tescilli bir kültür varlığı olup olmadığını da öğrenin. Köylerde de tescilli yapılar ya da sit alanları bulunabilir. Tescilli bir yapıda onarım ve yıkım, 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu çerçevesinde izne bağlıdır. Bunu il özel idaresine ya da bölgenizden sorumlu koruma bölge kurulu müdürlüğüne sorabilirsiniz. Sürecin genel hatlarını Tokat’ın tarihi evlerinde onarım yazısında anlattık.

Eski evde bugünün konforu

Korumaya karar veren birçok aile, eski evde bugünün ihtiyaçlarını nasıl karşılayacağını merak eder. Bu mümkündür, ama eski yapıya saygılı biçimde yapılmalıdır:

Islak hacimler: Banyo ve mutfak, mümkünse sonradan eklenmiş bir bölüme ya da zemin kattaki uygun bir odaya alınır. Kerpiç duvarın dibine su tesisatı döşemek ve yüzeyi seramikle kapatmak, duvarı içeriden ıslatabilir.
Isıtma: Kalın duvarlar ısıyı uzun süre tutar. Çatı ve tavan yalıtımı, pencerelerin iyileştirilmesi ve rüzgârlık gibi önlemler, duvara dokunmadan konforu artırır.
Elektrik: Eski tesisat çoğu zaman yetersiz ve tehlikelidir. Yeni tesisat, ahşap hatılları kesmeden ve duvarı oymadan, mümkünse sıva üstü ya da kanal içinden geçirilmelidir.
Pencere ve kapı: Ahşap doğramalar onarılarak ya da aynı biçimde yenilenerek korunabilir; açıklıkları genişletmek yerine iç kanat ya da ısı yalıtımlı cam düşünülebilir.

Bu kararların her biri, evin taşıyıcı durumuyla birlikte düşünülmelidir.

Kontrol listesi

Evin tescilli olup olmadığını ve sit alanında kalıp kalmadığını öğrenin.
Çatlakları, nemli bölgeleri ve çatıyı fotoğraflayıp bir inşaat mühendisine gösterin.
Çatıyı ve suyu ilk iş olarak kontrol altına alın; nemli bir kerpiç ev hızla bozulur.
Çimento sıva ve beton döşemeyi, mühendis görüşü olmadan eski duvarlara uygulamayın.
Duvar açma, hatıl kesme ve kat ekleme gibi işlere izinsiz girişmeyin.
Onarım mı yeniden yapım mı kararını, yazılı bir mühendis değerlendirmesine dayandırın.