Eski köy evini yıkıp yeniden mi yaptırmalı, onarmalı mı?

Tek bir doğru cevap yok, çünkü iki eski köy evi birbirine hiç benzemeyebilir. Duvarları sağlam, temeli oturmamış ve sorunları çatıyla nemden ibaret bir ev çoğu zaman onarılarak uzun yıllar kullanılabilir. Duvarları dışa doğru eğilmiş, köşeleri ayrılmış, üstüne sonradan ağır bir beton döşeme konmuş bir evde ise onarım, sorunu ertelemekten öteye geçmeyebilir. Kararı evin görüntüsüne ya da yaşına göre değil, bir inşaat mühendisinin yerinde inceleyip söyleyeceklerine göre verin.

Önce evin nasıl yapıldığını anlayın

Tokat köylerindeki eski evlerin çoğu, mühendislik hesabı yapılmadan, ustanın bilgisiyle yapılmış yığma yapılardır: yükü kolonlar değil, taş ya da kerpiç duvarların kendisi taşır. Malzemenin özelliklerini taş ve kerpiç evler yazısında anlattık. Yıkım ya da onarım kararında ise şu dört soru daha belirleyicidir:

Ev yıllar içinde ne kadar değişti? Eklenen bir oda, kaldırılan bir duvar ya da genişletilen bir pencere evin yük dengesini değiştirir. Aile büyüklerinin hatırladıkları burada çok değerlidir.
Çatı ne kadar ağır? Toprak damın yerine sonradan betonarme bir döşeme dökülmüşse, zayıf duvarlar depremde bu ağırlığı taşımakta zorlanır.
Su eve nereden giriyor? Akan çatı, duvar dibinde biriken su ya da yamaçtan gelen sızıntı, sorunların çoğunun kaynağıdır ve çoğu zaman giderilebilir.
Ev bugünkü ihtiyacı karşılıyor mu? Banyo, mutfak ve ısıtma için yapılacak değişiklikler, duvarlara ne kadar dokunulacağını belirler.

Hangi işaretler neyi düşündürür

Aşağıdaki işaretler kararı kendiniz vermeniz için değil, mühendise neyi göstereceğinizi bilmeniz içindir.

Onarımın mümkün olabileceğini düşündürenler:

Duvarlar düşey duruyor, belirgin bir şişme ya da eğilme yok.
Çatlaklar ince ve sınırlı, yıllardır büyümüyor.
Sorunların çoğu çatı akıntısı, nem ve bakımsızlıktan kaynaklanıyor.
Evin planı ve büyüklüğü bugünkü ihtiyacınızı büyük ölçüde karşılıyor.

Yeniden yapmayı gündeme getirenler:

Duvarlarda dışa doğru eğilme, köşelerde ayrılma ya da büyük çapraz çatlaklar var.
Temel oturmuş, kapı ve pencereler belirgin biçimde çarpılmış.
Kerpiç duvarların alt kısmı nem nedeniyle erimiş ya da dökülüyor.
Zayıf duvarların üstünde ağır bir betonarme döşeme var.
Ev, dere yatağına çok yakın ya da kayma belirtisi olan bir yamaçta.

Onarım kararı verilirse neler yapılır

Onarım, boya ve sıvadan ibaret değildir. İyi bir onarım, evi hem kullanışlı hem de daha güvenli hale getirir. Mühendisin önerisine göre şu işler gündeme gelebilir:

Çatının yenilenmesi ve hafifletilmesi: Akan bir çatı, duvarları ve ahşabı yavaş yavaş çürütür. Ağır bir damın yerine daha hafif bir çatı yapılması da depremde duvarlara binen yükü azaltır.
Nemin kesilmesi: Evin çevresinde suyun duvardan uzaklaştırılması, drenaj ve oluk sistemi, kerpiç ve taş duvar için en temel korumadır.
Duvarların birbirine bağlanması: Köşelerin ve duvar birleşimlerinin, mühendisin uygun gördüğü yöntemle bir arada tutulması.
Tesisatın yenilenmesi: Eski elektrik ve su tesisatı genellikle bugünkü kullanıma yetmez ve güvenlik riski taşır.
Isı yalıtımı: Eski evlerde ısının büyük kısmı çoğu zaman çatıdan ve döşemeden kaçar; yalıtıma oradan başlamak genellikle en çok farkı yaratır.

Köy evlerinde deprem güvenliğine yönelik iyileştirmeler köy evlerinin depreme karşı iyileştirilmesi yazısında ayrıca anlatılıyor.

Hangisi daha ekonomik

Bu sorunun cevabı da eve göre değişir ve bir rakamla verilemez. Onarımda maliyeti büyüten şey, açıldıkça ortaya çıkan işlerdir: sıva söküldüğünde çürük bir hatıl, çatı açıldığında taşıyamaz durumda bir kiriş çıkabilir. Bu yüzden onarım teklifinde, beklenmedik durumlarda ne yapılacağının ve nasıl fiyatlanacağının yazılı olması önemlidir. Yeniden yapımda ise yıkım, moloz taşıma, zemin etüdü, proje ve ruhsat süreci de hesaba girer. İki seçeneği aynı ayrıntıda fiyatlatmadan karşılaştırma yapmayın.

Resmî tarafı unutmayın

Yıkım kararından önce de, sonra da sorulması gereken sorular var:

Yeniden yapım yeni bir yapıdır: Köy yerleşik alanı dışında yeni bir yapı ruhsatı gerekir. Yerleşik alan içinde ruhsat aranmasa da muhtarlıktan izin alınır ve yeni ev fen, sağlık ve deprem kurallarına uymak zorundadır. Güncel uygulamayı il özel idaresine sorun; ayrıntısı köyde ruhsat yazısında.
Eski evin izi her zaman hak doğurmaz: Eski evin bulunduğu yere aynı büyüklükte yeni bir ev yapılıp yapılamayacağını, imar durumunu ilgili idareden sorarak öğrenin.
Tescilli yapılar: Ev ya da bulunduğu alan 2863 sayılı Kültür ve Tabiat Varlıklarını Koruma Kanunu kapsamında tescilliyse, hem onarım hem yıkım koruma kurulunun izni olmadan yapılamaz.
Tapu ve miras: Ev birden çok mirasçıya aitse, yıkım ve yapım kararını bütün paydaşlarla yazılı olarak verin.

Tokat köylerinde bu karara etki eden şeyler

Yüksek ve soğuk köylerde onarımın takvimi de önemlidir: açılan bir çatının ilk kardan önce yeniden kapanması gerekir, bu yüzden çatı işini yaz başına planlayın. Niksar, Erbaa ve Reşadiye tarafının daha yağışlı köylerinde ise kerpiç ve ahşabın nemden korunması öne çıkar.

Kuzey Anadolu Fayı il sınırları içinden, Kelkit vadisi boyunca geçer. Mühendis hesabı olmadan yapılmış yığma evlerin depremdeki davranışı, onları sevenler için de ciddiye alınması gereken bir konudur. Kararı duygusal bağa göre değil, evin gerçek durumuna göre verin.

Karar vermeden önce kontrol listesi

Evin içini ve dışını, özellikle çatlakları ve duvar diplerini fotoğraflayın.
Sonradan yapılan eklemeleri ve değişiklikleri hatırlayan aile büyüklerine sorun.
Bir inşaat mühendisine yerinde inceleme yaptırın; kararı onun raporuna dayandırın.
Tapu durumunu ve varsa diğer mirasçıların görüşünü netleştirin.
Yapının ya da alanın tescilli olup olmadığını sorun.
Onarım ve yeniden yapım için ayrı ayrı yazılı teklif alın, kapsamlarını karşılaştırın.
Taşıyıcı bir duvara, mühendis onayı olmadan dokundurmayın.