Heyelan riski olan arazide yapı yapılır mı?

Heyelan riski taşıyan bir arazide yapı bazen hiç yapılamaz, bazen de ek önlemlerle yapılabilir. Bunu arazinin görüntüsü değil, iki şey belirler: arazinin resmî durumu (imar planı ve varsa afete maruz bölge kararı) ve o yamaç için hazırlanmış jeolojik-jeoteknik etüt. Yamaç “yıllardır kımıldamadı” diye işe başlamak, heyelanlı arazide yapılan en pahalı hatadır.

Yamaç neden kayar

Heyelan çoğu zaman tek bir sebepten değil, birkaçının üst üste gelmesinden olur. Eğimli bir yamaç, kil gibi suyu tutan bir zemin ve bu zemine dışarıdan gelen su en sık görülen üçlüdür. Kar erimesinden sonra ya da uzun yağışlı dönemlerde zemin suya doyar, ağırlaşır ve kayma direnci düşer.

İnsan eliyle yapılan işler de dengeyi bozar:

Yamacın eteğini yol ya da düz bahçe açmak için kesmek, üstteki toprağın desteğini alır.
Yamacın üstüne dolgu toprak, moloz ya da ağır bir yapı yığmak yükü artırır.
Çatı ve avlu suyunu, fosseptik taşmasını ya da sulama suyunu kontrolsüz biçimde yamaca bırakmak zemini besler.
Ağaç ve çalıları sökmek yüzey erozyonunu hızlandırır.

Arazide sizi uyaracak işaretler

Arazinize ilk gittiğinizde şunlara bakın ve fotoğraflayın. Bunlar tek başına karar vermeye yetmez, ama mühendise ne araması gerektiğini gösterir:

Yamaçta basamak basamak oturmuş toprak, açılmış yarıklar ya da yay biçimli çatlaklar.
Gövdesi eğilmiş, aşağıya doğru kıvrılmış ağaçlar ve yamuk duran elektrik direkleri.
Komşu evlerde, bahçe duvarlarında ve yollarda sürekli yenilenen çatlaklar.
Yamacın ortasında çıkan sızıntı suyu, ıslak ve bataklık noktalar.
Köylülerin “burası her bahar biraz oturur” dediği yerler. Yerel hafıza çok değerlidir; dinleyin, not alın.

Önce kâğıda bakın: arazinin resmî durumu

Kazmaya başlamadan önce arazinin hukuki durumunu öğrenin. Sıralama şöyle olsun:

İmar durumu: Belediye sınırları içindeyse belediyenin imar müdürlüğünden, köy ya da mezra ise il özel idaresinden arazinin yapılaşma durumunu sorun. Plan notlarında “jeolojik açıdan önlemli alan” ya da “yapı yasaklı alan” gibi ifadeler olabilir. Ayrıntılar için imar durumu belgesi yazısına bakabilirsiniz.
Afete maruz bölge kararı: Bazı köy ve mahallelerde geçmişte heyelan nedeniyle afete maruz bölge kararı alınmış olabilir. Bu karar yapılaşmayı yasaklayabilir ya da şarta bağlayabilir. İl özel idaresine ve AFAD il müdürlüğüne sorun.
Haritalar: MTA’nın yer bilimleri harita görüntüleyicisinde heyelan envanteri katmanı bulunur; arazinizin yakınında kayıtlı bir heyelan olup olmadığına bakabilirsiniz. Haritada işaret olmaması arazinin güvenli olduğunu göstermez; yalnızca kayıt olmadığını gösterir.

Bu üç sorunun cevabı “yasak” ise iş burada biter. Yasak yoksa sıra mühendisliğe gelir.

Yapı mümkünse mühendis ne yapar

Heyelan şüphesi olan bir arazide zemin etüdü, düz ovadaki bir arsadan daha kapsamlıdır. Jeoloji veya jeofizik mühendisi sondaj kuyuları açar, zemin katmanlarını, yeraltı suyunu ve kayma yüzeyi ihtimalini inceler. Rapor, yapının nereye konabileceğini ve hangi önlemlerin şart olduğunu söyler. Zemin etüdü bu yüzden atlanabilecek bir masraf değildir.

Raporun ardından inşaat mühendisi genellikle şu önlemleri projeye işler:

Drenaj: Yamaçtan gelen suyu yapının arkasından toplayan drenaj hendekleri ve delikli borular, çatı suyunu kapalı boruyla vadiye ya da yağmur suyu hattına götüren düzen.
İstinat yapıları: Kazı yapılacaksa betonarme istinat duvarı, gerekirse kazık ya da ankrajla desteklenmiş iksa çözümleri.
Temel: Yüzeydeki gevşek toprağa değil, sağlam katmana oturan temel. Bu bazen derin temel ya da kazık demektir.
Kazı sırası: Yamacın eteği tek seferde değil, parça parça ve hemen desteklenerek açılır. Yağışlı dönemde büyük kazı açık bırakılmaz.

Bazen en doğru çözüm, evi arazinin daha düz ve sağlam bir köşesine kaydırmaktır. Projeyi araziye uydurmak, araziyi projeye uydurmaktan çoğu zaman daha güvenli ve daha ekonomiktir.

Reşadiye ve Kelkit vadisinde dikkat edilecekler

Reşadiye, Kelkit vadisinin dik yamaçları ve yaylalara uzanan köyleriyle eğimli arazinin çok olduğu bir ilçedir. Tokat’ın kuzey ilçeleri iç kesimlere göre daha yağışlıdır; karın eridiği ve yağmurun sık yağdığı aylarda yamaçlar suya doyar. Kuzey Anadolu Fayı da Kelkit vadisi boyunca uzanır. Deprem sarsıntısı, zaten sınırda duran bir yamacı harekete geçirebilecek etkenlerden biridir.

Bu yüzden vadide arazi alırken ya da baba evinin yanına ikinci bir ev yapmayı düşünürken iki soruyu birlikte sorun: arazi heyelana açık mı ve depremde nasıl davranır? İkisinin cevabı da aynı etüt ve aynı mühendis değerlendirmesinden çıkar. Köy yolunun yamaç tarafında açılan yarmalara, köyde daha önce taşınan ya da terk edilen evlere de dikkat edin. Bunlar çoğu zaman bir geçmişin işaretidir.

Var olan bir evde kayma belirtisi görürseniz

Arazi değil de içinde oturduğunuz ev söz konusuysa, işaretler biraz farklıdır: kapı ve pencerelerin birden sıkışması, duvarlarda ve döşemede hızla büyüyen çatlaklar, bahçe duvarının yamaç aşağı yatması, evin çevresindeki toprakta açılan yarıklar. Bu belirtiler bir kez görülüp duruyorsa bile bir mühendise gösterilmelidir. Hızla ilerliyorsa durum acildir.

Önce evdekilerin güvenliğini sağlayın; çatlaklar büyüyorsa evde kalmayın.
Durumu muhtarlığa, il özel idaresine ya da belediyeye ve AFAD’a bildirin.
Çatlakları tarih atarak fotoğraflayın; ilerleyip ilerlemediğini görmek uzmana yardımcı olur.
Su kaynaklarını kontrol edin: patlak bir boru, taşan bir fosseptik ya da yamaca akan çatı suyu kaymayı besliyor olabilir.
Kalıcı çözüm için mühendis değerlendirmesi olmadan duvar örmeye, toprak taşımaya ya da evi onarmaya girişmeyin.

Sık yapılan hatalar

Araziyi yazın, kuru bir günde görüp karar vermek. Mümkünse bir de karın eridiği aylarda gidip bakın.
Masraf azalsın diye yamacın eteğini kesip istinat duvarını sonraya bırakmak.
Çatı ve avlu suyunu “yamaç nasılsa emer” diyerek toprağa salmak.
Kazıdan çıkan toprağı yamacın üst tarafına dökmek.
Zemin etüdünü yalnızca ruhsat için bir kâğıt gibi görmek ve önerilen önlemleri uygulamamak.
Komşu arazide görülen çatlakları “bizi ilgilendirmez” diye geçiştirmek.
Heyelan bölgesinde kalan eski bir evde yeni çatlaklar fark edilince beklemek. Bu durumda bir mühendise ve AFAD’a hemen haber verin.