Eğimli arazide (yamaçta) ev yapılır mı? İstinat ve drenaj nasıl çözülür?

Eğimli arazide ev yapılır; manzarası ve güneşi yüzünden çoğu zaman tercih de edilir. Ama yamaç, düz bir arsanın affettiği hataları affetmez. Toprağın kaymaması için istinat duvarı, suyun evin arkasında birikmemesi için drenaj ve evin nasıl oturacağını gösteren bir zemin etüdü, ev planından önce çözülmesi gereken üç konudur. Bunlar baştan doğru yapılırsa yamaç evi, düz arsadaki bir ev kadar güvenli olur.

Yamaçta asıl sorun neden sudur

Eğimli arazide herkes toprağın kaymasından korkar, ama toprağı çoğu zaman kaydıran sudur. Yağmur ve kar suyu yamaç boyunca aşağı iner, evin arkasındaki kazı yüzüne ve duvarın arkasına birikir. Suya doygun toprak hem ağırlaşır hem de kendini tutma gücünü kaybeder. Duvarın arkasında biriken su, duvarı öne doğru iten ek bir yük oluşturur.

Bu yüzden yamaçta iyi bir yapının iki işi vardır: toprağı tutmak ve suyu tutmamak. İstinat duvarı birincisini, drenaj ikincisini yapar. Biri olmadan öteki eksik kalır.

Evi yamaca oturtmanın yolları

Eğimli arsada evi oturtmanın birkaç yolu vardır. Hangisinin uygun olduğunu eğim, zemin ve imar şartları birlikte belirler:

Kademeli temel: Temel, yamacı takip eden basamaklar hâlinde yapılır. Kazı ve dolgu azalır, ev araziye oturur.
Bodrum ya da yarı gömülü kat: Arka cephesi toprağa gömülü bir kat yapılır. Bu kat aynı zamanda toprağı tutan bir perde gibi çalışır, ama nem yalıtımı ve drenajı özenle yapılmalıdır.
Teraslama: Arazi istinat duvarlarıyla düzlüklere bölünür, ev ve bahçe bu düzlüklere yerleşir.

Hangi çözüm seçilirse seçilsin, dolgu toprağın üzerine temel oturtmak ciddi bir hatadır. Gevşek dolgu zamanla oturur ve evde çatlak olarak geri döner. Temel, zemin etüdünün gösterdiği sağlam tabakaya inmelidir.

Bir de imar tarafı vardır: eğimli arazide bina yüksekliğinin ve kat sayısının nereden ölçüleceği, düz arsadaki kadar basit değildir. Bodrum katın kat sayısına girip girmeyeceğini ve kot alınacak noktayı imar durumu ve belediyenin uygulaması belirler; mimarınız bunu projeye başlamadan netleştirmelidir.

İstinat duvarı ve drenaj nasıl yapılır

İstinat duvarı, bahçe duvarı değildir. Yüksekliği arttıkça arkasındaki toprağın ittiği yük hızla büyür. Bu yüzden belli bir yüksekliği geçen her istinat duvarının bir inşaat mühendisi tarafından hesaplanması gerekir. Taş yığarak ya da donatısız betonla yapılan yüksek duvarlar bir kış sonra öne eğilebilir.

Doğru yapılmış bir istinat duvarında genellikle şunlar bulunur:

Sağlam temel: Duvarın altında, devrilmeye ve kaymaya karşı hesaplanmış betonarme bir temel.
Projeye uygun donatı: Statik hesaba göre yerleştirilmiş demir. Kalınlık ve donatı ustanın tahminine bırakılmaz.
Drenaj borusu: Duvarın arka dibine, delikli bir drenaj borusu ve etrafına filtre işlevi gören çakıl serilir. Su bu boruyla toplanıp bir çıkışa yönlendirilir.
Barbakan delikleri: Duvarın gövdesinde, arkada kalan suyun dışarı akabileceği delikler bırakılır.
Su yalıtımı: Toprakla temas eden yüzeylere, özellikle duvar evin bir parçasıysa, su yalıtımı yapılır.
Yüzey suyu: Yamacın üst kısmından gelen yağmur suyu, duvarın arkasına inmeden bir kanalla karşılanıp yönlendirilir.

Kazı sırasında da dikkat gerekir. Yamaçta açılan dik bir kazı yüzü, duvar yapılana kadar kendi başına durmayabilir; özellikle yağışlı günlerde göçebilir. Kazının kademeli ya da iksalı yapılması, kazı dibinde kimsenin korumasız çalışmaması ve komşu parseldeki yapıların izlenmesi şantiye şefinin işidir. Bu dönemi kısa tutmak için kazı, temel ve istinat duvarı arka arkaya planlanmalı, kazı haftalarca açık bırakılmamalıdır.

Maliyet açısından da yamaç arsası farklıdır. Kazı, nakliye, istinat duvarı ve drenaj, düz arsada olmayan kalemlerdir. Arsanın fiyatı bu kalemlerle birlikte düşünülmeli, teklif alırken bu işlerin ayrı kalem olarak yazılması istenmelidir.

Bir de araç ve yaya erişimi var. Yamaçtaki bir eve kışın karlı ve buzlu bir rampayla ulaşmak zorlaşır. Garaj, giriş merdiveni ve bahçe yollarının eğimi, ev planıyla birlikte çizilmelidir.

Toplanan suyun nereye gideceği de baştan düşünülmelidir. Komşu parsele, yola ya da evin temeline yönlendirilen su, sorunu yalnızca yer değiştirir. Evin çevresindeki drenaj için subasman ve drenaj yazısı ayrıntı verir.

Tokat’ta yamaç arsalarında dikkat

Tokat’ın vadi kenarları, bağlık yamaçları ve dağ köyleri eğimli arsalarla doludur. Yerel olarak şunlara bakın:

Kar ve erime: Karlı bir kışın ardından, baharda karın erimesiyle yamaçtan gelen su miktarı artar; drenaj bu dönemi taşıyacak şekilde düşünülmelidir. Donan toprakta kazı ve beton işinin zamanlaması da önemlidir.
Kuzey ilçeleri: Niksar, Erbaa ve Reşadiye tarafı daha yağışlıdır. Buralarda yüzey suyunu karşılamak daha da önem kazanır.
Heyelan geçmişi: Arsanızda ya da çevresinde daha önce kayma, yol çökmesi ya da eğilmiş ağaç ve direk varsa bunu zemin etüdünü yapan mühendise mutlaka söyleyin. Heyelan riski konusu için heyelan riski olan arazide yapı yazısına bakabilirsiniz.
Deprem: Tokat deprem tehlikesi taşıyan bir ildir. Yamaçta deprem, hem binaya hem şeve ek yük getirir. Arsanın değerlerini AFAD’ın deprem tehlike haritasından görüp mühendisinize bırakın.

Arsanın yetkili kurumu da yamaç işinde önemlidir: belediye sınırları içinde belediye, dışında il özel idaresi. İstinat duvarı ve büyük kazılar, ruhsat projesinin bir parçası olarak ele alınmalıdır.

Sık yapılan hatalar

Zemin etüdü yaptırmadan, “toprak sağlam görünüyor” diyerek temele başlamak.
Yüksek istinat duvarını hesapsız, taş yığarak ya da donatısız yapmak.
Duvarın arkasına drenaj borusu koymamak, barbakan bırakmamak.
Temeli kazıdan çıkan gevşek dolgunun üzerine oturtmak.
Yamaçtan inen yüzey suyunu evin arkasına ya da komşuya yönlendirmek.
Bodrum ya da gömülü katın su yalıtımını “sonra yaparız” diye ertelemek.