Karot testi nedir, binamda ne zaman yaptırmalıyım?

Karot testi, binanın kolon ya da perde duvarından elmas uçlu bir karot makinesiyle silindir biçiminde beton numunesi alınıp laboratuvarda presle kırılmasıdır. Sonuç, betonun bugünkü gerçek basınç dayanımını gösterir. Eski bir binayı satın almadan önce, güçlendirme ya da kat ilavesi düşünürken, deprem veya yangından sonra ve riskli yapı tespitinde yaptırılır. Tek başına bir hüküm vermez; mühendis onu donatı tespiti ve analizle birlikte değerlendirir.

Test nasıl yapılır

1. Yer seçimi: Mühendis numune alınacak kolon ve perdeleri seçer; genellikle farklı katlardan ve çok yük taşıyan elemanlardan. Numune sayısı binanın büyüklüğüne ve incelemenin amacına göre mevzuatta ve mühendislik esaslarında belirlenir.
2. Donatı tarama: Delmeden önce tarama cihazıyla demirlerin yeri bulunur. Amaç, numuneyi demir kesmeden almaktır.
3. Numune alma: Karot makinesi sulu çalışarak betondan silindir bir parça çıkarır. Bir eleman için işlem genellikle kısa sürer; biraz gürültü ve su çıkar.
4. Deliğin kapatılması: Açılan boşluk aynı gün, mevcut betondan daha yüksek dayanımlı ve büzülmeyen bir tamir harcıyla doldurulur.
5. Laboratuvar: Numuneler etiketlenip laboratuvara gönderilir, boyutlandırılır ve presle kırılır.
6. Değerlendirme: Sonuçlar tek tek değil, bütün numuneler birlikte, yönetmelikteki yönteme göre değerlendirilir ve binanın mevcut beton dayanımı belirlenir.

Binaya zarar verir mi

En sık sorulan sorudur. Doğru yerden, doğru çapta alınan ve usulüne uygun doldurulan bir karot deliği taşıyıcı sistemi zayıflatmaz. Bunun için:

• Yer seçimini bir inşaat mühendisi yapmalıdır.
• Aynı elemandan gereksiz yere birden fazla numune alınmamalı, kolon demirleri kesilmemelidir.
• Delik boş bırakılmamalı, sıradan harç ya da alçıyla kapatılmamalıdır.
• Çok narin ya da zaten hasarlı elemanlardan numune alınmadan önce ayrıca değerlendirme yapılmalıdır.

Apartmanda numuneler ortak alanlardan ve dairelerin içindeki kolonlardan alınır. Komşuları önceden bilgilendirmek, gün ve saat planlamak işi kolaylaştırır.

Karot tek başına neden yetmez

Betonun dayanımı, bir binanın deprem performansını belirleyen etkenlerden yalnızca biridir. Aynı dayanımda betonu olan iki binadan biri çok daha iyi davranabilir, çünkü içindeki demir farklıdır. Bu yüzden karotla birlikte şunlar da incelenir:

• Donatı miktarı ve çapı: Kolonlarda ve kirişlerde projeye uygun sayıda ve çapta demir var mı?
• Etriye aralığı: Kolonu saran yatay demirler yeterince sık mı? Depremde kolonun ezilmeden şekil değiştirebilmesi buna bağlıdır.
• Donatı türü: Nervürlü mü, düz mü?
• Pas ve pas payı: Demiri saran beton tabakası yeterli mi, demirde kesit kaybı var mı?
• Taşıyıcı sistemin düzeni: Yumuşak kat, kısa kolon ya da sonradan yapılmış müdahaleler var mı?

Bu bilgiler bir araya gelince mühendis binayı modelleyip analiz edebilir. Yalnızca karot sonucuyla “binam sağlam” ya da “binam çürük” demek eksik bir hükümdür.

Ev sahibi olarak hazırlık

Numune alınacak günden önce kolon önündeki dolap ve eşyaları kaldırın, zemini korumak için örtü serin. Sıvası sıyrılacak noktalar olacağı için duvarda küçük bir onarım ve boya işi kalacağını bilin. Su ve toz çıkacağından elektrik prizlerinin yakınında dikkatli olunmalıdır.

Ne zaman yaptırmalısınız

• Eski bir daire ya da bina satın almadan önce: Özellikle eski yönetmeliklerle yapılmış, yapı denetimi görmemiş binalarda.
• Güçlendirme ya da büyük tadilattan önce: Güçlendirme projesi gerçek beton dayanımı bilinmeden hazırlanamaz.
• Kat ilavesi ya da kullanım değişikliğinden önce: Binanın ek yükü taşıyıp taşıyamayacağını anlamak için.
• Deprem, yangın ya da su baskınından sonra: Hasar görmüş betonun durumunu öğrenmek için.
• Riskli yapı tespitinde: 6306 sayılı Kanun kapsamındaki incelemelerde numune alınması sürecin parçasıdır.
• Yeni bir binada şüphe varsa: Döküm sırasında alınan numunelerin sonuçları kötü çıkmışsa ya da betonun niteliğinden kuşku duyuluyorsa.

Kime yaptırılır, rapor nasıl okunur

Numuneyi alan ekip ile laboratuvar ayrı olabilir. Dikkat edilecek nokta, laboratuvarın akredite olması ve raporun numunenin alındığı elemanı, katı ve yeri açıkça göstermesidir. Test riskli yapı tespiti amacıyla yaptırılıyorsa, işin Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın lisans verdiği bir kuruluşça yürütülmesi gerekir.

Raporda her numunenin dayanımını göreceksiniz. Tek bir düşük sonuç paniğe, tek bir iyi sonuç rahatlığa yol açmamalı. Mühendisinizden şunları açıklamasını isteyin: ortalama ve en düşük değerler, projedeki beton sınıfıyla karşılaştırma, donatıda pas ya da eksik görülüp görülmediği ve bütün bunların binanın deprem performansı için ne anlama geldiği. Beton sınıflarının ne anlattığı beton sınıfı yazısında.

Tokat’ta karot testi

Tokat’ta karot testi özellikle eski apartman dairelerinin alım satımında, zemin katı dükkâna çevrilmiş binalarda ve köylerdeki betonarme evlere kat çıkılmak istendiğinde gündeme gelir. Kuzey Anadolu Fayı’nın geçtiği Kelkit vadisinde ve Yeşilırmak boyunda yeraltı suyunun yüksek olduğu yerlerde, betonun yanında donatının paslanma durumu da en az dayanım kadar önemlidir.

Satın alacağınız eski bir dairede testi kimin yaptıracağı da önemlidir. Satıcının elindeki eski bir raporu kabul etmek yerine, raporun tarihini, hangi binaya ait olduğunu ve kimin hazırladığını kontrol edin; şüphe varsa kendi mühendisinize yeniden değerlendirtin. Apartmanda tek bir daire için test yaptırmak istiyorsanız ortak kolonlara dokunulacağını unutmayın ve yönetimi bilgilendirin.

Kışın da numune alınabilir. Ancak deliği dolduran tamir harcının soğukta doğru sertleşmesi için üreticinin sıcaklık koşullarına uyulmalı, gerekirse dolgu ılık bir güne bırakılmalıdır.

Sık yapılan hatalar

• Beton test çekici sonucunu karot testinin yerine koymak.
• Numune yerini mühendis yerine ustaya bırakmak.
• Deliği sıradan harç ya da alçıyla kapatmak.
• Tek bir numuneye bakarak bina hakkında karar vermek.
• Karot sonucunu donatı tespiti olmadan yeterli saymak.
• Akredite olmayan bir laboratuvarın raporuyla resmî işlem yapmaya çalışmak.