2000 öncesi yapılmış binalarda oturanlar ne yapmalı?

Paniğe gerek yok, ama “bunca yıldır ayakta” diyerek beklemek de bir plan değil. 2000 öncesi binaların bir kısmı bugünkü şartları karşılamaz, bir kısmı ise iyi yapılmıştır; hangisinde oturduğunuzu ancak inceleme gösterir. Yapacağınız iş sırasıyla şudur: binanın belgelerini toplamak, bir inşaat mühendisine ön değerlendirme yaptırmak, gerekiyorsa riskli yapı tespitine gitmek ve sonucu komşularınızla birlikte karara bağlamak.

2000 yılı neden bir eşik sayılıyor

Bu tarih rastgele seçilmiş değil. 1999’daki Gölcük ve Düzce depremlerinin ardından bugünkü yapı denetimi sisteminin temeli atıldı (4708 sayılı Kanun 2001’de çıktı), hazır beton ve laboratuvar kontrolü yaygınlaştı. Daha önceki yıllarda pek çok bina şantiyede elle karılan betonla, düz yüzeyli demirle ve bağımsız bir denetim olmadan yapıldı.

Bu binalarda sık rastlanan zayıflıklar şunlardır:

Dayanımı düşük, içinde boşluklar olan beton,
Düz demir ve seyrek, ucu kancasız bağlanmış etriyeler,
Yıllar içinde paslanmış, betonu kabartmış donatı,
Sonradan eklenmiş katlar, kesilmiş kolonlar, kaldırılmış duvarlar.

Ama tersi de doğrudur: 2000 öncesi her bina çürük değildir, 2000 sonrası her bina da sağlam değildir. Tarih yalnızca nereden şüphelenmeye başlayacağınızı gösterir. Örneğin projesi bir mühendise hesaplatılmış, iyi betonla dökülmüş ve hiç değiştirilmemiş eski bir bina, son yıllarda denetimsiz yapılmış bir binadan daha iyi durumda olabilir.

Kiracı, ev sahibi ya da yönetici: herkesin ilk adımı farklı

Kiracıysanız: Ev sahibinize binanın yapım yılını ve ruhsat bilgisini sorun. Taşınmadan önceyseniz zemin kattaki dükkânlara, bodrumdaki neme ve kolonlarda görünen çatlak ya da pasa bakın. Şüpheniz varsa ev sahibinden mühendis incelemesi isteyebilir ya da başka bir ev arayabilirsiniz.

Ev sahibiyseniz: Tapu kaydını ve varsa iskân belgesini bulun. Binanın projesi çoğu zaman belediye arşivindedir; dilekçeyle örneğini isteyebilirsiniz. Bina yöneticisinden geçmişte yapılan tadilatların bilgisini alın.

Yöneticiyseniz: Bir sonraki kat malikleri toplantısının gündemine binanın deprem durumunu koyun. Herkesin elindeki belgeleri, fotoğrafları ve gözlemleri bir dosyada toplamak, mühendisin işini ciddi biçimde kolaylaştırır.

Apartmanda ortak karar nasıl alınır

Binanın durumunu öğrenmek için herkesin aynı anda ikna olmasını beklemek zorunda değilsiniz. 6306 sayılı Kanun’a göre maliklerden biri, masrafını üstlenerek, binası için riskli yapı tespiti başvurusu yapabilir. Tespit, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın lisans verdiği kuruluşlarca yapılır; süreç riskli yapı tespiti yazısında ayrıntılı anlatılıyor.

Tespitten sonra yol üçe ayrılır: bina yeterli bulunabilir, güçlendirilebilir ya da yeniden yapılması gerekebilir. Güçlendirme ve yeniden yapım kararlarında mevzuatta belirtilen çoğunlukla karar alınır. Bu aşamada sık yaşanan sorun maliyet değil, bilgisizliktir: komşuların bir kısmı süreci “evimi elimden alacaklar” diye anlar. Toplantıya bir mühendisi davet edip soruları birlikte cevaplamak çoğu zaman en kısa yoldur. Mühendis, hangi incelemelerin yapılacağını, binada kaç gün çalışılacağını ve dairelerin bu sırada nasıl etkileneceğini anlatabilir. Karot alınan kolonlar sonradan onarılır; inceleme için daireleri boşaltmak genellikle gerekmez. İki seçeneğin karşılaştırması için güçlendirme mi, yıkıp yapmak mı yazısına bakabilirsiniz.

Tokat’taki eski binalarda gözünüz nerede olsun

Tokat’ta 2000 öncesi binaların önemli kısmı, ilçe merkezlerinde birkaç katlı betonarme apartmanlar ve köylerde yığma, taş ya da kerpiç evlerdir. Her ikisi için de bakılacak yerler bellidir:

Zemin kat: Sonradan dükkâna çevrilmiş, vitrin için duvarı ya da kolonu kaldırılmış katlar en hassas yerdir.
Bodrum ve temel çevresi: Sürekli nem, kolon diplerinde kabaran sıva ve paslı demir izleri dikkat ister. Kuzeydeki daha yağışlı ilçelerde (Niksar, Erbaa, Reşadiye) nem sorunu daha sık görülebilir.
Çatı ve son kat: Sonradan eklenmiş çatı katları ya da ağır çatı yükleri binaya hesapta olmayan yük bindirir.
Köy evleri: Duvarlarda çapraz çatlak, köşelerde ayrılma ve tavan kirişlerinde çürüme varsa bir mühendisin görmesi gerekir.

Kelkit vadisindeki ilçelerde, fay hattına yakınlık nedeniyle bu kontrolleri ertelememek ayrıca önemlidir.

Eski apartmanlarda sık görülen bir durum daha var: daireler yıllar içinde mirasla bölünmüş, bazı malikler başka şehirde ya da yurt dışında yaşıyor olabilir. Malikleri bir araya getirmek bu yüzden zor olabilir. Yöneticinin malik listesini ve iletişim bilgilerini güncel tutması, karar gerektiğinde haftalar kazandırır. Yurt dışında ya da başka şehirde yaşayan malikler için vekaletname konusunu da erkenden konuşmak gerekir.

Bugünden yapabilecekleriniz

Mühendis incelemesini beklerken de yapılabilecek işler var. Bunlar binayı güçlendirmez ama depremde yaralanmayı ve hasarı azaltır. Hepsi birkaç gün içinde, büyük bir masraf olmadan yapılabilir.

DASK poliçenizi kontrol edin ve yenileme tarihini not alın.
Dolapları, kitaplıkları ve ağır eşyaları duvara sabitleyin; yatak başına ağır çerçeve asmayın.
Ev içi plan yapın: toplanma yeri, deprem çantası, aile içi haberleşme.
Gözlemlerinizi kayda geçirin: çatlakların fotoğrafını tarihli çekin; büyüyüp büyümediğini izleyin. Aynı yerden, aynı açıyla birkaç ay arayla çekilen fotoğraflar, mühendise tek bir ziyaretten çok daha fazlasını anlatır.
Tadilatta sınır koyun: Komşunuzun ya da kendi dairenizin tadilatında kolon, kiriş ve perdeye dokunulmasına izin vermeyin.

Sık yapılan hatalar

“Önceki depremlerde bir şey olmadı” diyerek binayı sağlam saymak.
Yalnızca sıva ve boyayla çatlakları kapatıp kolondaki asıl sorunu gizlemek.
Riskli yapı tespitini yalnızca kentsel dönüşüm için yapılan bir işlem sanmak.
Mühendis raporunu beklemeden binada güçlendirme ya da yıkım kararı vermek.
Apartmanda bir dairenin bütün binayı ilgilendiren tadilatına sessiz kalmak.
İnceleme sonucunu yalnızca bir kişide bırakmak; raporun bir kopyası bina dosyasında, bir kopyası her malikte olmalı.
Sonucu beklerken binada büyük tadilat, kat ilavesi ya da çatı yenilemesine başlamak.