Depremden sonra binamda çatlak var, ne yapmalıyım?

Önce binadan güvenle çıkın ve artçı sarsıntılar sürerken içeri dönmeyin. Ardından çatlakların yerini ve biçimini güvenli bir mesafeden kaydedin, binanız için resmi hasar tespiti isteyin ve bir inşaat mühendisine inceletin. Sıvadaki ince bir çatlak çoğu zaman zararsızdır; kolon, kiriş ve perde duvardaki çatlak ise binanın taşıma gücünün zarar gördüğünü gösterebilir. Hangisinin hangisi olduğuna, ne kadar emin hissederseniz hissedin, siz değil mühendis karar vermelidir.

İlk saatlerde yapılacaklar

Deprem anında ve hemen sonrasında öncelik, eşya ya da ev değil, insandır.

Binadan çıkın. Asansör kullanmayın, merdivenleri dikkatle kullanın. Merdivende büyük çatlak ya da kopma varsa başka bir çıkış arayın.
Gazı ve elektriği kapatın. Çıkarken mümkünse doğalgaz vanasını ve sigortaları kapatın. Gaz kokusu alırsanız ateş yakmayın, elektrik düğmesine dokunmayın.
Toplanma alanına gidin. Binalardan, duvarlardan ve elektrik direklerinden uzak durun. Bölgenizdeki acil toplanma alanını e-Devlet’ten önceden öğrenebilirsiniz.
Eşya için geri dönmeyin. Artçı sarsıntılar, ilk depremde zayıflamış bir binayı yıkabilir.
Yakınlarınıza haber verin. Hatlar yoğunsa kısa mesaj, sesli aramadan daha kolay ulaşır.

Çatlağın yeri ve biçimi ne anlatabilir

Bu bölüm sizi teşhis koymaya değil, mühendise doğru bilgiyi vermeye hazırlamak içindir. Güvenli bir mesafeden ya da binaya girmeden pencereden görebildiklerinizi not edin.

Sıvada ince, rastgele çatlaklar: Çoğunlukla yüzeyseldir. Yine de taşıyıcı bir elemanın üzerindeyse incelenmelidir.
Bölme duvarlarda çapraz ya da X şeklinde çatlak: Binanın depremde ciddi biçimde yatay yer değiştirdiğini gösterebilir. Duvarın kendisi taşıyıcı olmasa da binanın zorlandığının işaretidir.
Kolon ve kirişte çatlak: Özellikle kolonun alt ve üst ucunda, çapraz ya da yatay çatlaklar ciddi bir uyarıdır.
Beton dökülmesi, demirin görünmesi: Elemanın kapasitesinin azaldığını gösterir.
Merdivende kopma, binada eğilme, kapı ve pencerelerin sıkışması: Hemen uzmana bildirilmesi gereken belirtilerdir.

Yığma, taş ve kerpiç köy evlerinde ise duvarlar taşıyıcıdır. Bu binalarda duvardaki çapraz çatlaklar, köşelerde ayrılma ve çatının duvardan kayması doğrudan taşıma sistemindeki hasarı gösterir.

Resmi hasar tespiti nasıl işler

Büyük bir depremden sonra hasar tespiti, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı ve AFAD koordinasyonunda kurulan ekiplerle yapılır. Binalar genel olarak hasarsız, az, orta, ağır hasarlı ve yıkık gibi kategorilere ayrılır. Sonuçlar ilgili kurumlarca duyurulur; son büyük depremlerde sonuçlar e-Devlet üzerinden de sorgulanabilir hale getirilmiştir.

Pratikte dikkat edilecekler:

Binanız için tespit yapılmadıysa valilik, AFAD il müdürlüğü ya da belediye üzerinden başvurun.
Sonuca katılmıyorsanız itiraz edebilirsiniz; itiraz yolu ve süresi duyuruda belirtilir.
“Az hasarlı” sonucu, binanın hiçbir şey yapılmadan kullanılabileceği anlamına gelmeyebilir. Taşıyıcı elemanlardaki hasar, bir mühendisin projesiyle onarılmalıdır.
DASK poliçeniz varsa hasar ihbarını ayrıca yapın; nasıl işlediği DASK yazısında.

Daha küçük bir depremden sonra kurumların ekip göndermediği durumlar olabilir. Bu durumda binanızı bağımsız bir inşaat mühendisine inceletmek en sağlıklı yoldur.

Onarım mı, güçlendirme mi, yeniden yapım mı

Hasar tespitinden sonra yol üçe ayrılır. Hafif hasarlı bir binada taşıyıcı elemanların onarımı yeterli olabilir. Orta hasarda çoğu zaman onarımla birlikte güçlendirme gerekir: yeni perde duvarlar, kolon mantolama ya da çelik elemanlar. Ağır hasarlı bir bina ise genellikle yıkılıp yeniden yapılır.

Hangi yolun seçileceği bir rapor ve projeyle belirlenir. Taşıyıcı elemanlara dokunan onarımlar için belediyeden ya da il özel idaresinden izin alınması gerekir. Seçenekler güçlendirme mi, yıkıp yapmak mı yazısında karşılaştırılıyor.

Burada sık düşülen tuzak, çatlakları hızla sıvayıp boyatmaktır. Bu hem gerçek hasarı gizler hem de sonraki bir incelemeyi zorlaştırır.

Mühendis gelmeden hazırlayacaklarınız

İnceleme için gelen mühendisin işini kolaylaştırmak, sonucu hızlandırır. Şunları hazırlayın:

Binanın yapım yılı, kat sayısı ve varsa ruhsat ve proje bilgisi,
Depremden önce var olan çatlakların fotoğrafları, varsa,
Depremden sonra fark ettiğiniz değişiklikler: kapının kapanmaması, zeminde eğim, yeni sesler,
Binada daha önce yapılan tadilatlar, özellikle zemin kattaki dükkânlarda yapılan değişiklikler.

Depremden önceki ve sonraki durumu karşılaştırmak, hangi çatlağın yeni olduğunu anlamanın en kolay yoludur. Bu yüzden evinizin fotoğraflarını sakin zamanlarda da çekmek iyi bir alışkanlıktır.

Tokat’ta depremden sonra

Fay hattına yakın Kelkit vadisi ilçelerinde büyük bir depremin artçıları günlerce, hatta haftalarca sürebilir. İçeri dönme kararını bu yüzden aceleye getirmeyin.

Tokat’ın iç kesimlerinde ve yüksek köylerinde kışlar soğuk geçer. Kışın bir deprem olursa, hasarlı evde ısınmak için kalmak cazip gelir; bunun yerine yetkililerin kurduğu barınma alanlarını ya da sağlam olduğu bilinen bir yakının evini tercih edin. Köylerdeki yığma ve kerpiç evlerde hasarlı bir duvarın yanında soba yakmak da ayrı bir tehlikedir.

Hayvancılık yapan ailelerde ahır ve samanlıkların hasarı da gözden kaçmamalıdır; bu yapılara da hayvanları geri koymadan önce baktırın.

Yapmamanız gerekenler

Binanın güvenli olduğuna gözle bakıp kendiniz karar vermek.
Hasar tespiti yapılmadan eşya taşımak için içeri girip çıkmak.
Çatlakları sıva, alçı ya da silikonla kapatmak.
Hasarlı kolonun yanına destek koymak ya da duvar örmek gibi kendi çözümlerinizi uygulamak.
Eksper ve hasar tespiti tamamlanmadan onarıma ya da yıkıma başlamak.
Komşunuzun “bizim binaya bir şey olmamış” sözünü kendi binanız için yeterli saymak.