Kamu yapım sözleşmesi hangi durumlarda feshedilir?

Kamu yapım sözleşmeleri, 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu’nda sayılan hallerde feshedilir ya da tasfiye edilir. En sık karşılaşılan durum, yüklenicinin taahhüdünü sözleşmeye uygun yerine getirmemesidir; bunun dışında yasak fiil ve davranışlar, yüklenicinin ölümü ya da iflası ve mücbir sebepler sözleşmeyi sona erdirebilir. Fesih bir yaptırım olduğu kadar bir süreçtir: ihtar, kayıt ve tespit eksik kalırsa idare hem zaman hem dava kaybeder.

Feshe giden yol: hangi durumlar

Kanunun ayırdığı başlıca durumlar şunlardır:

Taahhüdün yerine getirilmemesi: Yüklenici işi şartnameye ve sözleşmeye uygun yapmıyor, iş programının gerisinde kalıyor ya da işi bırakıyorsa, idare önce ihtar eder ve makul bir süre verir. Süre sonunda durum düzelmezse sözleşme feshedilebilir.
Yasak fiil ve davranışlar: İhale sürecinde ya da sözleşmenin uygulanması sırasında hile, sahte belge, rüşvet gibi kanunda sayılan fiillerin tespiti, ihtara gerek kalmadan fesih sebebidir.
Ölüm ve iflas: Yüklenicinin ölümü hâlinde mirasçıların işi sürdürme imkânı mevzuatta düzenlenmiştir; aksi hâlde sözleşme feshedilir ve hesap tasfiye edilir. İflas da sözleşmeyi sona erdiren durumlar arasındadır.
Mücbir sebepler: Doğal afet, kanuni grev gibi kanunda sayılan ve yüklenicinin kusuruna dayanmayan olaylar işin yapılmasını imkânsız kılarsa, sözleşme karşılıklı hesaplaşmayla tasfiye edilebilir. Mücbir sebebin süresi içinde bildirilmesi ve belgelendirilmesi şarttır.

Bunlardan ayrı olarak, iş artışının mevzuattaki sınırları aşması gibi durumlarda sözleşme fesih değil, tasfiye yoluyla sona erer. Fesih ile tasfiyenin sonuçları farklıdır; özellikle teminatlar açısından.

Fesihten önce düşünülecek seçenekler

Fesih, idare için de maliyetlidir. Yeni ihale, yeni yer teslimi ve devralınan yarım iş, bitiş tarihini çoğu zaman yüklenicinin gecikmesinden daha fazla öteler. Bu yüzden karar vermeden önce şu sorular sorulmalı:

Gecikmenin kaynağı yüklenici mi, yoksa projede, ödenekte ya da onaylarda idareden kaynaklanan bir sorun mu?
Yüklenicinin kaynak eksikliği, ek ekip ya da revize iş programıyla giderilebilir mi?
Kalan iş, yeni bir ihaleyle daha erken bitirilebilir mi?

Bu soruların cevabı fesih kararını değiştirmeyebilir, ama kararın gerekçesini güçlendirir.

Yüklenicinin kusuruyla fesih: sonuçları

Fesih yüklenicinin kusuruna dayanıyorsa:

Kesin teminat ve varsa ek kesin teminat gelir kaydedilir.
Yapılan işlerin hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir.
Mevzuatta öngörülen hallerde yüklenici hakkında kamu ihalelerine katılmaktan yasaklama süreci başlar.
İdarenin bu nedenle uğradığı zararlar için ayrıca hukuki yollar gündeme gelebilir.

Bu sonuçlar ağır olduğu için yüklenici çoğu zaman feshe itiraz eder ve konu yargıya taşınır. Mahkemede belirleyici olan, idarenin süreci nasıl kayıt altına aldığıdır.

İdare için adım adım fesih süreci

Gecikmeyi erken görün: İş programı ile sahadaki ilerlemeyi aylık olarak karşılaştırın. Kontrol teşkilatı raporları, şantiye defteri ve hakediş metrajları bu karşılaştırmanın temelidir.
Yazılı uyarı: Sözlü uyarı fesih dosyasında hiçbir işe yaramaz. Eksikleri, gecikmeyi ve beklenen düzeltmeyi açıkça yazan ihtarlar gönderin.
Süre verin ve izleyin: İhtarda verilen süre, işin niteliğine uygun ve gerçekçi olmalı. Süre içinde ne yapıldığını tutanakla tespit edin.
Yüklenicinin savunmasını değerlendirin: Yüklenici, gecikmeye idarenin kendisinin sebep olduğunu ileri sürebilir: geç yer teslimi, eksik proje, onaylanmamış revizyon, ödenmeyen hakediş. Bu iddiaları kayıtlarla karşılayamıyorsanız fesih kararınız zayıflar. Bu nedenle süre uzatımı taleplerine verilen cevaplar da dosyanın parçasıdır.
Fesih kararı ve bildirim: Yetkili makamın kararı, gerekçesiyle birlikte yükleniciye tebliğ edilir.
Sahada durum tespiti: Fesihten hemen sonra, yüklenicinin ya da temsilcisinin katılımıyla yapılan imalatlar ölçülür, şantiyedeki malzeme ve ekipman tutanağa geçirilir, fotoğraf ve video kaydı alınır.
Hesap tasfiyesi ve kalan iş: Yapılan işlerin bedeli tasfiye edilir. Kalan iş için yeni bir ihale hazırlığı başlar; bunun için kalan imalatların ayrıca metrajı ve yaklaşık maliyeti çıkarılır.

Sahadaki tespit neden bu kadar önemli

Yarım kalan bir binada neyin, ne kadar ve hangi kalitede yapıldığı, hem yüklenicinin alacağını hem de yeni ihalenin kapsamını belirler. Eksik bir tespit iki tarafa da zarar verir: yeni yüklenici, önceki işin kusurlarını devralmamak için ek iş talep eder; eski yüklenici, ödenmeyen imalat iddiasıyla dava açar.

Tespitte dikkat edilecekler:

Betonarme elemanlar için beton numune sonuçları ve gerekirse karot.
Örtülecek ya da örtülmüş imalatlar: donatı, yalıtım, tesisat.
Şantiyede kalan malzemenin miktarı ve durumu.
Kışa giren yarım yapının korunması: açıkta kalan donatı, su alan döşemeler, çatısı tamamlanmamış bloklar.

Yarım kalmış bir işin nasıl devralınacağı konusunu yarım kalmış inşaatı devralmak yazısında anlattık.

Tokat’ta fesih kararının zamanlaması

Fesih kararı sonbahara denk gelirse yarım yapı bütün kış korumasız kalabilir ve yeni yüklenici ilkbaharda karın ve donun yıprattığı imalatla karşılaşır; iç kesimlerde ve yüksek yerlerde bu dönem uzundur. Gecikmeyi erken görmek bu yüzden burada daha da önemlidir.

Köydeki okul, sağlık evi ya da hizmet binası gibi küçük işlerde kontrol teşkilatı sahaya seyrek gidebilir. Bu işlerde fotoğraflı ilerleme raporlarını düzenli istemek, olası bir fesihte elinizdeki tek sağlam kanıt olabilir. Kelkit vadisindeki ilçelerde yarım kalan betonarme işlerde, tespiti statik proje ve deprem yönetmeliği şartlarıyla birlikte yapın.

Kontrol listesi

İş programı ve gerçekleşme her ay yazılı olarak karşılaştırılıyor mu?
Her uyarı yazılı, tarihli ve tebliğ edilmiş mi?
Yüklenicinin süre uzatımı ve gecikme gerekçelerine yazılı cevap verildi mi?
İdareden kaynaklanan gecikme iddialarına karşı kayıtlar hazır mı?
Fesihten sonra sahadaki imalat ve malzeme tutanakla tespit edildi mi?
Yarım yapının kış koruması planlandı mı?
Kalan iş için metraj ve yaklaşık maliyet güncellendi mi?