Ana yüklenici ile alt yüklenici arasındaki iş bölümü nasıl olmalı?

Kamu yapım işinde idareye karşı sorumluluk, işin bir kısmı alt yükleniciye verilmiş olsa bile her zaman ana yüklenicidedir. Alt yüklenici, ihale dokümanı izin veriyorsa ve idare onaylarsa çalışabilir; işin tamamı alt yükleniciye devredilemez. Sağlıklı bir iş bölümü, kapsamın, ölçü ve ödeme esasının, takvimin, iş güvenliğinin ve sahadaki talimat zincirinin yazılı bir sözleşmeyle netleştirilmesine dayanır. Sözlü anlaşmayla başlayan taşeronluk, en çok hakediş ve sorumluluk tartışmasıyla biter.

Hukuki çerçeve: kim kime karşı sorumlu

4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu ve ihale dokümanı, alt yüklenici çalıştırmanın şartlarını belirler. Temel noktalar şunlardır:

Dokümanda izin: İhale dokümanında alt yüklenici çalıştırılmasına izin verilmiş olmalıdır. Bazı işlerde alt yüklenicilere verilecek kısımların listesi teklifle birlikte istenir.
İdarenin onayı: Alt yüklenici, işe başlamadan önce idareye bildirilir ve onayı alınır. Onaysız alt yüklenici çalıştırmak sözleşmeye aykırıdır; o firma da yaptığı iş için belge alamayabilir.
Sorumluluk: Alt yüklenicinin yaptığı işten de idareye karşı ana yüklenici sorumludur. Kusurlu bir imalat, ana yüklenicinin hakedişine, kabulüne ve teminatına yansır.
Devir ile karıştırmayın: Sözleşmenin devri ayrı bir kurumdur ve kendi şartlarına tabidir. Alt yüklenicilik, işin bir kısmının ana yüklenici adına yapılmasıdır.

Alt yükleniciler, idarenin onayıyla ve mevzuattaki şartlarla iş deneyim belgesi de alabilir. Bunu iş deneyim belgesi yazısında anlattık.

Sözleşmede mutlaka olması gerekenler

Ana yüklenici ile alt yüklenici arasındaki sözleşme, idareyle yapılan ana sözleşmenin bir yansıması olmalıdır. Şu başlıklar netleşmeden işe başlamayın:

Kapsam sınırı: Hangi iş kalemleri, hangi bloklar ya da katlar, hangi malzemeler alt yükleniciye ait? Malzemeyi kim alıyor, iskeleyi ve vinci kim sağlıyor, şantiye elektriği ve suyu kimin?
Ölçü ve ödeme esası: Ana sözleşme birim fiyatlıysa, alt sözleşmede ölçü yöntemi aynı olmalıdır. Aksi halde ana yüklenici idareden bir miktar üzerinden ödeme alırken alt yükleniciye başka bir miktar üzerinden ödeme yapar ve fark tartışma konusu olur.
Hakediş takvimi: Alt yükleniciye ödeme, ana yüklenicinin idareden ödeme aldığı tarihe mi bağlı, yoksa sabit bir takvime mi? Bu, alt yüklenicinin nakit akışını doğrudan belirler. Ana hakediş mantığı için kamu yapım işlerinde hakediş yazısına bakabilirsiniz.
Fiyat farkı ve gecikme cezası: Ana sözleşmede fiyat farkı varsa alt yükleniciye nasıl yansıyacağı, idarenin kestiği bir gecikme cezasının alt yükleniciden kaynaklanan kısmının nasıl paylaşılacağı yazılı olmalıdır.
Teminat ve garanti: Alt yükleniciden kesilecek teminat ve teminat süresi boyunca kusurların giderilmesi sorumluluğu.
İş güvenliği: Aynı şantiyede birden fazla işverenin çalışması, iş sağlığı ve güvenliği mevzuatı bakımından koordinasyon gerektirir. Kimin hangi önlemi alacağı ve sahada kimin yetkili olduğu yazılmalıdır.
Sigorta ve personel: Alt yüklenicinin işçilerine karşı yükümlülüklerinde ana yüklenicinin de sorumluluğu doğabilir. Sigorta bildirimlerinin ve ücret ödemelerinin nasıl belgeleneceğini sözleşmeye yazın; ayrıntı için bir avukata ya da mali müşavire danışın.

Sahada iş bölümü: talimat zinciri

Kâğıttaki iş bölümü kadar sahadaki iş bölümü de önemlidir.

Tek muhatap: İdarenin muhatabı ana yüklenicidir; kontrol teşkilatının talimatları ana yüklenicinin şantiye şefi üzerinden alt yükleniciye iletilmelidir. Alt yüklenicinin ekibinin kontrol teşkilatından sözlü talimat alması, sorumluluğu bulanıklaştırır.
Ara yüzler: İki alt yüklenicinin işinin birleştiği yerler (örneğin betonarme ile çelik çatı, kaba inşaat ile tesisat) en çok sorun çıkan yerlerdir. Bu noktaları kimin kontrol edeceği önceden belli olmalıdır.
Ölçü günleri: Ana yüklenici, idareyle ölçü alacağı günlerde alt yükleniciyi de hazır bulundurmalıdır.
Kayıt: Alt yükleniciye verilen talimatlar ve teslim alınan işler de yazılı olmalıdır.

Alt yüklenici seçerken

Ana yüklenici açısından iyi bir iş bölümü, doğru alt yükleniciyi seçmekle başlar. Fiyat önemli olsa da tek ölçü olmamalıdır.

Benzer iş: Alt yüklenici bu türde ve bu büyüklükte bir işi daha önce yaptı mı? Tamamladığı işleri yerinde görmek, referans listesinden daha çok şey söyler.
Kapasite: Aynı dönemde başka hangi şantiyelerde çalışıyor? Ekibini ve ekipmanını bu işe ayırabilecek mi?
Kayıtlı çalışma: Çalışanlarını kayıtlı çalıştıran, faturasını düzenli kesen bir firma, ana yüklenicinin hem yasal hem de mali riskini azaltır.
Yazışma alışkanlığı: Tutanak, ölçü ve talimatı yazılı tutmaya alışkın bir ekip, kamu işinin disiplinine kolay uyar.

Alt yüklenici açısından da benzer bir soru vardır: ana yüklenici ödemelerini düzenli yapıyor mu, idareyle ilişkisi nasıl, şantiye yönetimi ne kadar düzenli? Bir kamu işinde alt yüklenici olmak deneyim kazandırır; ama nakit akışı ana yüklenicinin durumuna bağlı olduğu için bu soruları sözleşmeden önce sormak gerekir.

Tokat’taki şantiyelerde iş bölümü

Yerel ekipler: İlçelerdeki işlerde demir, kalıp, sıva, çatı ve tesisat gibi kalemler çoğu zaman yerel ekiplere verilir. Bu ekiplerle de yazılı sözleşme yapmak, ilerideki tartışmaları önler.
Kış planlaması: İç kesimlerdeki şantiyelerde dış işler karla birlikte yavaşlar. Alt yüklenicilerin iş takvimi, ana iş programındaki mevsim kısıtlarıyla uyumlu olmalıdır; kışa kalan dış işlerin kime ait olduğu baştan netleşmelidir.
Uzmanlık gerektiren işler: Çelik taşıyıcı sistem, güçlendirme ve özel yalıtım gibi işlerde alt yüklenicinin yeterliği önceden sorgulanmalıdır. KTC Yapı, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi’ndeki garaj yapım işini MR İnşaa Yapıları ile birlikte yaptı; Turhal’daki 300 konutluk yerleşkede ise ana yükleniciye bağlı olarak proje yönetimi ve şantiye şefliği yürüttü.

Sık yapılan hatalar

İdarenin onayını almadan alt yükleniciyi sahaya sokmak.
Ana sözleşmeyle uyumsuz bir ölçü ve ödeme esası belirlemek.
Fiyat farkı ve gecikme cezasının nasıl yansıyacağını yazmamak.
Kontrol teşkilatının alt yükleniciye doğrudan talimat vermesine göz yummak.
İş güvenliği koordinasyonunu belirsiz bırakmak.
İki alt yüklenicinin işinin birleştiği yerlerde kontrol sorumluluğunu kimseye vermemek.
Alt yüklenicinin teminat süresindeki sorumluluğunu sözleşmeye yazmamak.