İnşaat demirinin paslı olması sorun mu? Donatı neden önemli?

Kısa cevap: şantiyedeki yeni demirde yüzeyde oluşan ince, toz gibi pas genellikle sorun değildir; parmakla silinince altından sağlam, nervürleri belirgin bir demir çıkar. Kabaran, pul pul dökülen ve demirin kesitini inceltmiş pas ise sorundur ve o demirin kullanılıp kullanılmayacağına mühendis karar vermelidir. Mevcut bir binada betonun içinden görünen paslı demir ise ayrı ve daha ciddi bir işarettir. İkisinde de konunun ciddiyeti aynı yerden gelir: depremde binayı ayakta tutan şey, büyük ölçüde o demirlerdir.

Donatı betonarmede ne iş yapar

Beton, basınca karşı güçlü ama çekmeye karşı zayıftır. Bir kirişi düşünün: yük altında üst kısmı sıkışır, alt kısmı ise uzamak ister. Beton bu uzamayı tek başına karşılayamaz ve çatlar. Çekme kuvvetini, betonun içine yerleştirilen çelik çubuklar, yani donatı taşır.

Donatının işini yapabilmesi için üç şart gerekir:

Betonla kenetlenmesi. Demirin üzerindeki nervürler (çıkıntılar) betona tutunmasını sağlar. Bu yüzden yeni binalarda nervürlü demir kullanılır.
Doğru yerde ve miktarda olması. Projede çizilen çap, adet ve aralık sahada aynen uygulanmalıdır.
Korunması. Demirin etrafındaki beton, onu sudan ve havadan korur. Bu koruyucu katmana pas payı denir.

Kolonlardaki etriyeler ise ayrı bir görev üstlenir: depremde kolonun içindeki betonu sararak dağılmasını önler. Etriyesi seyrek ya da ucu düzgün bükülmemiş bir kolon, depremde ilk hasar gören kolonlardan olur.

Eski binalarda sık görülen düz yüzeyli demir, nervürlü demire göre betona daha zayıf tutunur. Bu demirle yapılmış bir binanın güvenliği, demirin miktarına ve detaylarına bakılarak ayrıca değerlendirilir; düz demir tek başına binanın çürük olduğunu göstermez, ama incelemenin gerekçesidir.

Şantiyedeki demir: hangi pas zararlı

Demir şantiyeye geldiği gün paslanmaya başlar ve bunu tamamen önlemek mümkün değildir. Ayrım şöyle yapılır:

Hafif yüzey pası: Kahverengi, ince bir tabaka. Elle ya da tel fırçayla kolayca çıkar, altındaki yüzey düzgündür. Genel olarak kullanıma engel değildir.
Kabaran ve pul pul dökülen pas: Tabaka halinde kalkar, altında çukurlar oluşmuştur. Demir incelmiş olabilir.
Nervürleri silinmiş demir: Betona tutunma kapasitesi azalmıştır.
Yağ, çamur ve boya: Pas olmasa da demirin betonla kenetlenmesini bozar; döküm öncesi temizlenmelidir.

Son iki durumda karar mühendisindir: temizlenerek kullanılabilir mi, yoksa değiştirilmeli mi? Demirin ağırlığını ve çapını ölçmek bu kararda yardımcı olur. “Beton nasılsa kapatır” yaklaşımı yanlıştır; beton pası durdurmaz, yalnızca gizler.

Demiri korumanın yolu basittir: yerden yüksekte, takozlar üzerinde ve üstü örtülü depolamak, şantiyeye gereğinden çok önce getirmemek.

Demirin kontrolü kimin işi

Yeni bir inşaatta demirin kontrolü birkaç kişinin ortak işidir. Demir geldiğinde şantiye şefi etiketini, çapını ve miktarını kontrol eder. Döküm öncesi, kalıba yerleştirilmiş donatı projeyle karşılaştırılır ve yapı denetim firması bu kontrolü yapmadan betona izin vermez. Bazı demirlerden numune alınıp laboratuvarda çekme deneyi yapılması da istenebilir.

Ev sahibi olarak bu kontrolleri kendiniz yapmak zorunda değilsiniz, ama yapıldığını görmeye hakkınız var. Döküm günü sabahı şantiyeye uğrayıp donatının fotoğrafını çekmek, yıllar sonra o kolonun içinde ne olduğunu gösteren tek kayıt olabilir. Adım adım kontroller için ev inşaatında aşama aşama kontrol yazısına bakabilirsiniz.

Pas payı: görünmeyen ama hayati katman

Demirin betonun içinde ne kadar derinde durduğu, yıllar sonra paslanıp paslanmayacağını belirler. Demir kalıba fazla yakın kalırsa, ince beton tabakası nemi ve havayı zamanla içeri geçirir. Demir paslandıkça hacmi büyür, betonu içeriden iter ve dökülmesine yol açar.

Bu yüzden kalıp ile demir arasına paspayı takozları konur. Döküm öncesi kontrolde bakılacak şeylerden biri, takozların yeterli sayıda ve doğru yerde olmasıdır. Gereken mesafe, elemanın türüne ve ortama göre projede belirlenir.

Mevcut binada paslı demir görmek

Kolon köşesinde betonun atması, sıvanın altından kahverengi lekelerin sızması ya da demirin açıkta görünmesi, yıllar içinde ilerlemiş bir paslanmanın işareti olabilir. Bu durumda:

Bölgeyi kurcalamayın, sıvayla kapatmayın.
Tarihli fotoğraflar çekin.
Bir inşaat mühendisine inceletin. Gerekirse donatı tarama cihazıyla demirlerin durumu, karotla da betonun dayanımı belirlenir.
Sonuca göre onarım ve güçlendirme kararı verin. Ayrıntı için binam depreme dayanıklı mı yazısına bakabilirsiniz.

Paslı demiri yalnızca yüzeyden temizleyip tamir harcıyla kapatmak, sorunu birkaç yıl erteler; pasın kaynağı olan nem çözülmeden kalıcı bir onarım olmaz.

Tokat’ta nem, kış ve paslanma

Tokat’ın kuzeyindeki Niksar, Erbaa ve Reşadiye daha ılık ve yağışlıdır; nemli ortamda hem şantiyedeki demir daha hızlı paslanır hem de eski binalarda nemli bodrum ve balkonlarda korozyon daha sık görülür. İç kesimlerde ise kışın donma-çözülme döngüsü, çatlamış betondan içeri giren suyu genişletip hasarı büyütür. Ahır, gübrelik ve kompost gibi tarım yapılarında amonyaklı ve nemli ortam da donatıyı zorlar.

Kışa giren yarım kalmış bir inşaatta, filizi açıkta bırakılan demirlerin üstünü örtmek ve bahara kadar durumunu not etmek iyi bir alışkanlıktır.

Kontrol listesi

Demirin şantiyeye ne zaman geldiğini ve nasıl depolandığını kontrol edin.
Etiketinde nervürlü çelik sınıfının (B420C ya da B500C) yazdığını görün.
Döküm öncesi demirleri yağ, çamur ve kabaran pastan temizletin.
Paspayı takozlarının konduğunu, demirin kalıba değmediğini kontrol ettirin.
Etriye aralıklarını ve uç kancalarını projeyle karşılaştırtın.
Mevcut binada görünen paslı demiri sıvayla kapatmadan bir mühendise gösterin.