Dükkânda kolon kesmek ya da duvar kaldırmak neden tehlikeli?

Çünkü zemin kattaki bir kolon ya da taşıyıcı duvar yalnızca dükkânı değil, üstündeki bütün katları taşır. Onu kesmek ya da kaldırmak, binanın depremde dayanacağı yolu ortadan kaldırır ve hasarın bedelini üst katlardaki komşular da öder. Daha geniş bir vitrin ya da açık bir salon çoğu zaman mümkündür, ama yalnızca bir inşaat mühendisinin hesabıyla, onaylı bir projeyle ve gerekli izin alınarak.

Zemin kat neden binanın en hassas yeri

Depremde bina, yatay bir kuvvetle sağa sola itilir. Bu kuvvetin en büyüğünü zemin kat karşılar, çünkü üstteki bütün katların ağırlığı onun üzerindedir. Zemin katı dükkân olan binalarda bu kat zaten genellikle en zayıf kattır: geniş camlar, az duvar ve yüksek tavan.

Mühendisler bu duruma “yumuşak kat” der. Üst katlar duvarlarla dolu ve rijittir; alt kat boş ve esnektir. Deprem gelince hareket bu zayıf katta toplanır. Bu kattan bir kolonun daha eksilmesi, büyük depremlerden sonra yıkılan binalarda sık konuşulan nedenlerden biridir.

Kolonu kesmenin bir başka sonucu da yük yolunun bozulmasıdır. Üst kattan inen yük, kesilen kolonun yerine komşu kolonlara ve o kolonun taşıdığı kirişe biner. O kiriş bu yük için hesaplanmamıştır. Bina günlük kullanımda ayakta kalabilir, hatta yıllarca hiçbir belirti göstermeyebilir. Ama depremde ilk zorlanan yer orası olur. “Kolonu kestik, bir şey olmadı” sözü, bu yüzden yanıltıcıdır.

Hangi duvar taşıyıcı, hangisi değil

Bunu duvara vurarak, kalınlığına bakarak ya da “eski usta öyle demişti” diye anlayamazsınız. Genel tablo şöyledir:

Kolon ve kiriş: Betonarme binanın iskeletidir. Hiçbir koşulda proje ve hesap olmadan kesilmez, delinmez, inceltilmez.
Perde duvar: Uzun, betonarme bir duvardır ve depremde kolonlardan daha fazla yük taşır. Dışarıdan sıradan bir duvar gibi görünebilir. Ayrıntısı perde duvar yazısında.
Bölme duvar: Tuğla ya da gazbeton ara duvarlardır, betonarme binada kural olarak taşıyıcı değildir. Ama kaldırıldıklarında binanın rijitliğini ve davranışını değiştirebilirler.
Yığma binadaki duvarlar: Taş, tuğla ya da briketten yapılmış eski binalarda duvarların kendisi taşıyıcıdır. Bu binalarda kapı genişletmek bile ciddi bir müdahaledir.

Binanın hangi tür olduğunu ve hangi elemanın ne iş yaptığını statik proje gösterir. Proje yoksa mühendis yerinde inceleme yapar.

İzin ve sorumluluk tarafı

Taşıyıcı sisteme dokunan her değişiklik, 3194 sayılı İmar Kanunu kapsamında ruhsat gerektiren bir tadilattır. Belediye ya da il özel idaresi, izinsiz yapılan bu tür işler için yapıyı mühürleyebilir ve eski hale getirilmesini isteyebilir. Ayrıntılar için tadilat için ruhsat yazısına bakabilirsiniz.

Apartmandaki bir dükkânda iş daha da hassastır. Kolonlar ve taşıyıcı duvarlar 634 sayılı Kat Mülkiyeti Kanunu açısından ana yapının parçasıdır; dükkân sahibi bunları tek başına değiştiremez; Kanun’un aradığı kat malikleri kararı gerekir. Kiracıysanız mülk sahibinin yazılı izni de şarttır.

Bir de sorumluluk konusu var. Kesilen bir kolon yüzünden binada hasar oluşursa, işi yaptıran ve yapan kişiler hukuken sorumlu tutulabilir. Bu risk, kazanılan birkaç metrekareyle kıyaslanamaz.

Açık bir mekâna doğru yoldan ulaşmak

İstediğiniz alanı elde etmenin güvenli bir yolu çoğu zaman vardır. Sıra şöyledir:

Mevcut projeyi bulun. Binanın statik ve mimari projesi belediye arşivinde olabilir.
Mühendise yerinde baktırın. Hangi elemanın taşıyıcı olduğunu ve binanın genel durumunu değerlendirsin.
Seçenekleri konuşun. Bazen kaldırmak istediğiniz duvar taşıyıcı değildir. Taşıyıcıysa, bina bütün olarak yeniden hesaplanır ve çelik çerçeve ya da yeni bir kirişle açıklık oluşturmak gibi çözümler değerlendirilir. Bazen mühendisin cevabı “bu binada güvenli bir yolu yok” olur; bunu kabul etmek de çözümün parçasıdır.
Tadilat projesi ve izin. Değişiklik projelendirilir, gerekli onaylar ve ruhsat alınır, komşu maliklerin onayı belgelenir.
Uygulama ve takip. İş, bir şantiye şefinin gözetiminde, geçici destekler kurularak ve projeye uygun yapılır.

İş sırasında üst katlarda oturanlar evlerinde kalmaya devam eder; bu yüzden geçici destekler, toz ve gürültü planı ile çalışma saatleri önceden konuşulmalıdır. Komşuların içeride olduğu bir binada, desteksiz bir kesim hiçbir gerekçeyle kabul edilemez.

Bu süreç, “bir haftada açarız” diyen ustaya göre uzun görünebilir. Ama dükkânınızı mühürden, komşularınızla davadan ve binayı depremde zayıf halkadan korur.

Tokat’taki çarşı ve sanayi binalarında

Tokat’ın ilçe merkezlerinde zemin katı dükkân olan eski apartmanlar ve yıllar içinde birkaç kez el değiştirmiş işyerleri yaygındır. Her yeni kiracı kendi düzenini kurarken bir duvar kaldırmış, bir kolon kenarını tıraşlamış olabilir. Bu yüzden devraldığınız dükkânda daha önce ne yapıldığını öğrenmek de önemlidir.

Fay hattına yakın Kelkit vadisi ilçelerinde bu konuda hata payı daha da azdır. Sanayi sitelerindeki atölyelerde ise vinç, raf ya da makine için kolon ve kirişlere kaynakla, delerek eklenen parçalar ayrı bir risk oluşturur. Yeni bir makine ya da vinç kurmadan önce taşıyıcıya ne bağlanacağını bir mühendise sorun.

Sık yapılan hatalar

Kolonu “biraz tıraşlamak” ya da içinden tesisat geçirmek için delmek.
Perde duvarı sıradan bir bölme duvar sanıp kapı ya da vitrin açmak.
Ustanın “bu duvar bir şey taşımıyor” sözüne güvenip projeye bakmamak.
Kiralık dükkânda mülk sahibinin ve apartmanın onayı olmadan işe başlamak.
Kaldırılan duvarın yerine yalnızca bir demir profil koyup hesabını yaptırmamak.
Tadilat bitince çatlakları sıva ve alçıyla kapatmak.
Klima, havalandırma ya da baca için kolon, kiriş veya perdede delik açtırmak; tesisat güzergâhı da mühendise sorulmalıdır.
Dükkânı devralırken önceki kiracının yaptığı değişiklikleri sormamak.