Tokat deprem bölgesi mi? Kuzey Anadolu Fay Hattı ve evinizin güvenliği

Evet, Tokat deprem tehlikesi yüksek illerden biridir. Kuzey Anadolu Fayı il sınırları içinden, Kelkit vadisi boyunca Reşadiye, Niksar ve Erbaa’dan geçer; 1942 Niksar–Erbaa depremi bölgede ağır hasara yol açmıştır. Ama sizi koruyacak olan ilin haritadaki rengi değil, oturduğunuz binanın projesi, malzemesi ve oturduğu zemindir. Doğru soru “Tokat deprem bölgesi mi?” değil, “benim binam bu depreme hazır mı?” sorusudur.

“Deprem bölgesi” kavramı artık nasıl işliyor

Eskiden Türkiye, il ve ilçe bazında birinci dereceden beşinci dereceye kadar deprem bölgelerine ayrılırdı. 2019’da yürürlüğe giren Türkiye Bina Deprem Yönetmeliği ile bu sistem değişti. Artık AFAD’ın Türkiye Deprem Tehlike Haritası, tek tek konumlar için yer hareketi değerleri verir. Yani aynı ilçede iki arsanın tasarım değerleri bile farklı çıkabilir.

Bunun pratik anlamı şudur:

Yeni bir binanın taşıyıcı sistemi, il geneline göre değil, arsanın koordinatına ve zemin sınıfına göre hesaplanır.
Arsanızın değerlerini AFAD’ın haritasından konumu girerek görebilirsiniz. Ancak bu sayıları yorumlamak ve projeye aktarmak inşaat mühendisinin işidir.
“Bizim mahalle fay hattına uzak” demek tek başına güvence değildir. Uzaktaki bir deprem de yumuşak zeminde ve zayıf binada hasar verebilir.

Bir binayı depreme karşı güçlü ya da zayıf yapan şeyler

Depremde aynı sokaktaki iki binadan biri ayakta kalıp diğeri ağır hasar görebilir. Farkı genellikle şunlar yaratır:

Yapım yılı ve yönetmelik: Bina hangi deprem yönetmeliğine göre projelendirildi? Daha eski yönetmeliklerle yapılan binalarda donatı detayları bugünkü şartları karşılamayabilir.
Beton ve donatı kalitesi: Düşük dayanımlı beton, nervürsüz (düz) demir, yetersiz etriye ve paslanmış donatı taşıma gücünü düşürür.
Zemin: Yumuşak, suya doygun zeminler deprem dalgasını büyütür. Dere kenarı ve vadi tabanı arsalar bu yüzden dikkat ister.
Sonradan yapılan değişiklikler: Dükkân açmak için kolon kesmek, duvar kaldırmak, izinsiz kat eklemek binayı ciddi biçimde zayıflatır.
Düzensizlikler: Zemin katı tamamen camlı ve boş, üst katları dolu binalar (yumuşak kat), kısa kolonlar ve çok düzensiz planlar depremde zayıf noktadır.

Bunların çoğu dışarıdan bakarak anlaşılmaz. Sıvanın altındaki demiri ve betonun dayanımını ancak inceleme gösterir. Yeni olması da tek başına güvence değildir: ruhsatsız ya da denetimsiz yapılmış yeni bir bina, iyi projelendirilmiş eski bir binadan daha zayıf olabilir. Tersine, yaşı ilerlemiş her bina da otomatik olarak çürük sayılmaz.

Evinizin durumunu öğrenmek için adımlar

Belgeleri toplayın: Binanın yapım yılı, ruhsat ve iskân bilgisi, varsa statik projesi. Proje belediye arşivinde bulunabilir.
Görünen belirtileri not edin: Kolon ve kirişlerde çapraz çatlak, beton dökülmesi, görünen paslı demir, kapı ve pencerelerde sıkışma. Bu notlar uzmana yol gösterir ama binanın güvenli olduğuna ya da olmadığına siz karar vermeyin.
Bir inşaat mühendisine ön değerlendirme yaptırın: Binanın sistemine, kolonlarına ve geçmişte yapılan tadilatlara bakar; detaylı inceleme gerekip gerekmediğini söyler.
Gerekirse riskli yapı tespiti: 6306 sayılı Kanun kapsamında riskli yapı tespiti, Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı’nın lisans verdiği kuruluşlarca yapılır. Bu incelemede betondan karot numunesi alınır, donatı tespit edilir ve bina yönetmeliğe göre değerlendirilir. Süreç için riskli yapı tespiti yazısına bakabilirsiniz.
Sonuca göre karar: Bina yeterli çıkabilir, güçlendirmeyle iyileştirilebilir ya da yeniden yapılması gerekebilir. Bu kararı bir mühendis raporu olmadan vermeyin.

Bunun yanında evinizin zorunlu deprem sigortası (DASK) poliçesini kontrol edin ve dolapları, kitaplıkları duvara sabitleyin. Bunlar binayı güçlendirmez ama hasarın ve yaralanmanın bir kısmını önler. Evde herkesin bildiği bir toplanma yeri, bir deprem çantası ve aile içinde haberleşme planı olsun; AFAD’ın hazırlık rehberleri bu konuda iyi bir başlangıçtır.

Yeni ev yaptıracaksanız iş daha kolaydır, çünkü güvenliği baştan kurma şansınız vardır. Zemin etüdü, yönetmeliğe uygun statik proje, yapı denetimi ve sahada işi yöneten bir şantiye şefi, depreme karşı en etkili dört önlemdir. Bunlardan birinden tasarruf etmek, yıllarca oturacağınız evden tasarruf etmek demektir.

Tokat’ta deprem riskine yerel bakış

Tokat’ta riskin herkes için aynı olmadığını bilmek, nereden başlanacağını gösterir.

Kelkit vadisi: Reşadiye, Niksar ve Erbaa, fayın geçtiği hatta ya da ona yakın yerlerdedir. Bu ilçelerde arsa alırken ve eski binada otururken daha dikkatli olmak gerekir. Ayrıntısı Erbaa ve Niksar’da fay hattına yakın arsa yazısında.
Vadi tabanları: Yeşilırmak ve Kelkit boyundaki alüvyon zeminlerde zemin etüdü özellikle önemlidir.
Köy evleri: Taş, kerpiç ve yığma köy evleri mühendislik hizmeti almadan yapılmış olabilir. Bunlar için de bir mühendisin görmesi gerekir.
Kamu binaları: Okul, yurt ve hastane gibi binalar kamu kurumlarınca ayrıca değerlendirilir. KTC Yapı, Tokat Gaziosmanpaşa Üniversitesi’nde kompost tesisi ve Ar-Ge binasının temel ve cephe güçlendirmesini MR İnşaa Yapıları ile birlikte yaptı.

Kontrol listesi

Binanızın yapım yılını ve ruhsat bilgilerini öğrenin.
Zemin katta kolon kesilip kesilmediğini, sonradan kat eklenip eklenmediğini araştırın.
Taşıyıcı elemanlardaki çatlak ve paslı demiri fotoğraflayıp bir mühendise gösterin.
Şüphe varsa lisanslı kuruluşa riskli yapı tespiti yaptırın.
DASK poliçenizin güncel olduğundan emin olun.
Yeni ev yaptıracaksanız zemin etüdünden ve yapı denetiminden vazgeçmeyin.
Hiçbir tadilatta kolon, kiriş ya da perde duvara mühendis onayı olmadan dokunulmasına izin vermeyin.