Hayvancılık işletmelerinde gübre çukuru ve atık alanı nasıl planlanır?

Gübre çukuru ve atık alanı, ahırın sonradan eklenen bir parçası değil, en baştan birlikte çizilmesi gereken bir yapıdır. İyi bir atık alanı sızdırmazdır, yağmur suyunu içine almaz, kuyudan, dereden ve evlerden uzakta durur, traktörün ve tankerin rahatça yanaşabileceği bir yerdedir. Kapasitesi hayvan sayısına ve gübrenin tarlaya ne zaman serilebileceğine göre hesaplanır; bu hesabı ve bölgenizde geçerli kuralları il tarım ve orman müdürlüğüyle birlikte netleştirin.

Atık alanı neden ahırla birlikte düşünülmeli

Birçok işletmede ahır özenle yapılır, gübre ise “arkaya bir çukur kazarız” diye geçiştirilir. Sonuç birkaç yıl içinde ortaya çıkar: taşan şerbet, çamur içinde kalan avlu, kokudan şikâyet eden komşular, kirlenen kuyu ve hayvan sağlığı sorunları.

Gübre işletmenin kaçınılmaz bir ürünüdür ve doğru yönetilirse tarla için değerli bir girdidir. Yanlış yönetilirse yeraltı suyunu ve dereleri kirletir. Tarım ve Orman Bakanlığı’nın nitrat kirliliğine karşı suları koruma kuralları, bu yüzden gübrenin depolanmasını ve tarlaya serilmesini düzenler. Hangi kuralların işletmenize uygulandığı, bölgenize ve işletmenin büyüklüğüne bağlıdır. Büyük kapasiteli işletmelerde çevre mevzuatı kapsamında ek süreçler de gündeme gelebilir; eşikleri Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği İl Müdürlüğü’nden öğrenin.

Katı gübre, sıvı gübre ve yağmur suyu

Atık alanını planlamanın ilk adımı, ne tür atık çıkacağını ayırmaktır.

Katı gübre: Altlıkla karışık gübre. Genellikle beton tabanlı, üç tarafı duvarlı bir gübre platformunda depolanır.
Sıvı gübre ve şerbet: Ahır içinden ve gübre platformundan sızan sıvı. Sızdırmaz, kapalı ya da üstü güvenli biçimde örtülü bir çukurda toplanır.
Temiz yağmur suyu: Çatıdan ve temiz avludan gelen su. Bu su gübre çukuruna girmemelidir.

Üçüncü madde en sık atlanan noktadır. Ahır çatısının suyu oluksuz bırakılırsa ya da avludaki eğim gübre platformuna doğruysa, her yağmurda çukur dolar. Çukur hesaplanandan çok önce taşar, gübre seyrelir ve boşaltma sıklığı artar. Çatı olukları ve iniş boruları, temiz suyu doğrudan araziye ya da bir drenaja götürmelidir.

Yer seçimi ve yapım

Atık alanının yerini seçerken şunlara bakın:

Su kaynaklarına mesafe: İçme suyu kuyusu, kaynak, dere ve sulama kanalından uzak olmalı. Gerekli mesafeyi yerel kurallar ve zemin durumu belirler.
Yerleşime ve eve uzaklık: Hâkim rüzgâr yönünü düşünün; kokunun evinize ve komşulara gitmeyeceği bir taraf seçin.
Zemin ve yeraltı suyu: Yeraltı suyu yüksek ya da taşkın riski olan bir alana çukur yapmayın. Bir taşkında çukurun taşması hem çevreye hem işletmeye zarar verir.
Ulaşım: Tanker ve kepçeli traktörün her mevsim yanaşabileceği sağlam bir yol bırakın. Kışın çamura saplanan bir tanker, boşaltmayı haftalarca geciktirir.
Büyüme payı: Hayvan sayısını artırmayı düşünüyorsanız alanı ona göre ayırın; çukuru sonradan büyütmek, baştan büyük yapmaktan zordur.

Yapım tarafında temel kural sızdırmazlıktır. Çukur ve platform, betonarme olarak, uygun beton ve su yalıtımıyla yapılır. Derz ve birleşim yerleri sızıntının en sık başladığı noktalardır. Toprak çukur ya da tuğla örülüp sıvanmış bir hazne, bir süre sonra yeraltına sızmaya başlar.

Gübre platformunun tabanı, sıvının çukura akacağı şekilde eğimli yapılmalı ve platformun önüne kepçenin girip çıkabileceği sağlam bir rampa bırakılmalıdır. Mevcut bir işletmede yeni çukur yapıyorsanız, eski ve sızdıran bir çukuru doldurup kapatmadan önce de ne yapılacağını il tarım ve orman müdürlüğüne sorun.

Güvenlik: kapalı çukur sıradan bir çukur değildir

Gübre çukurlarında, özellikle karıştırma ve boşaltma sırasında, zehirli ve boğucu gazlar birikir. Kapalı bir çukura ya da haznenin içine inmek, ölümcül kazalara yol açtığı bilinen bir hatadır. Gaz kokusuz olabilir ve kısa sürede bilinç kaybına neden olur; içeri düşeni kurtarmaya inen de aynı tehlikeye girer.

Çukurun üstünü çocukların ve hayvanların düşemeyeceği sağlam bir kapak ya da korkulukla kapatın.
Bakım için içeri inmeyi gerektirmeyen bir tasarım isteyin.
İçeri inmek kaçınılmazsa bunu tek başına yapmayın, gaz ölçümü ve uygun ekipman olmadan yapmayın.
Karıştırma sırasında ahırın havalandırmasını açın ve insanları, hayvanları uzak tutun.

Tokat’ta işletme sahiplerinin dikkat etmesi gerekenler

Tokat’ın ekonomisinde tarım ve hayvancılık ağırlıklıdır; ahırlar çoğu zaman sulanan bahçelerin, meyve bahçelerinin ve kuyuların yakınında kurulur. Bu yüzden gübre deposunun yerini seçerken mesafe ayrıca önem kazanır.

Yeşilırmak ve Kelkit vadilerinin tabanındaki arazilerde yeraltı suyu yüzeye yakın olabilir ve dere taşkınları görülebilir. Bu bölgelerde atık alanını mümkün olduğunca yüksek ve taşkından uzak bir noktaya almak gerekir; dere yatağına yakın arsa yazısı bu riski anlatır. Karlı geçen kışın sonunda eriyen su da yağmur suyu gibi çukurdan uzak tutulmalı, yol ise kışın da kullanılabilir olmalıdır.

İzin tarafında ahır, gübre çukuru ve depo birlikte değerlendirilir. Belediye ve mücavir alan sınırları içinde belediye, dışında il özel idaresi yetkilidir; tarım arazisindeyse 5403 sayılı Toprak Koruma ve Arazi Kullanımı Kanunu kapsamında ayrıca izin istenir. Ayrıntısı tarımsal yapılar için izin yazısında.

Kontrol listesi

Gübre çukurunu ve platformunu ahır projesine baştan ekletin.
Çatı ve temiz avlu suyunu gübreden ayıran olukları ve eğimleri çizime işletin.
Kuyudan, dereden ve evlerden uzak, taşkın riski olmayan bir yer seçin.
Çukuru sızdırmaz betonarme yaptırın; toprak çukurla yetinmeyin.
Kapasiteyi hayvan sayınıza ve serme takviminize göre hesaplatın.
Çukurun üstünü kapatın; içine kimsenin tek başına inmemesi için kural koyun.
İl tarım ve orman müdürlüğüne işletmenize uygulanan kuralları sorun.